به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، تهران را می‌توان شهری دانست که بخشی از حافظه تاریخی خود را در بناهای مذهبی‌اش نگه داشته است؛ مسجدهایی که برخی از آنها چند قرن قدمت دارند و در دوره‌های مختلف، همزمان با تحولات اجتماعی و سیاسی پایتخت، نقش‌هایی فراتر از یک مکان عبادی ایفا کرده‌اند.
در هفته تهران، نگاهی به شماری از مساجد تاریخی پایتخت، فرصتی است برای قدم زدن در میان بخشی از تاریخ شهر؛ بناهایی که معماری ایرانی و اسلامی را با خاطرات اجتماعی تهران درهم آمیخته‌اند.
از مسجد شاه تا مسجد امام خمینی(ره)
در محدوده بازار تهران، مسجد امام خمینی(ره) که در گذشته به مسجد شاه شهرت داشت، یکی از بناهای شاخص تاریخی پایتخت است. ساخت این مسجد به فرمان فتحعلی‌شاه قاجار آغاز شد و در دوره ناصرالدین‌شاه به پایان رسید.
این مسجد در دوره قاجار و پهلوی محل برگزاری نماز جمعه رسمی تهران بود و در مقاطع مختلف شاهد رویدادهای مهم مذهبی و اجتماعی بوده است. مجالس ترحیم شماری از علما و چهره‌های شناخته‌شده، از جمله آیت‌الله میرزای شیرازی، آیت‌الله بروجردی و آیت‌الله سید ابوالحسن اصفهانی، در این مسجد برگزار شده است.
نام مسجد امام خمینی با بخشی از تاریخ معاصر ایران از جمله روایت‌هایی درباره قرائت فتوای میرزای شیرازی در تحریم تنباکو در این مکان نیز گره خورده است.
مسجدی که تاریخ تهران در لایه‌های آن نشسته است
کمی آن‌سوتر، در بافت تاریخی بازار، مسجد جامع تهران قرار دارد؛ بنایی که عنوان قدیمی‌ترین مسجد تهران را با خود دارد و معماری آن حاصل یک دوره تاریخی مشخص نیست.
از نشانه‌های معماری دوره آل‌بویه در شبستان شاه‌آبادی تا آثار دوره سلجوقی در لایه‌های زیرین شبستان عتیق و الحاقاتی که در دوره‌های بعد به بنا افزوده شده، مسجد جامع مانند کتابی است که فصل‌های مختلف تاریخ تهران در صفحات آن به تدریج نوشته شده است. این مسجد پنج شبستان دارد و قرار گرفتن آن در بافت بازار، پیوندی ناگسستنی میان فضای مذهبی و زندگی روزمره مردم ایجاد کرده است. راه رسیدن به مسجد جامع نیز خود بخشی از این روایت است؛ گذرهایی که نام‌هایشان یادآور قصه‌های تهران قدیم‌اند؛ از زنبورکخانه و لوطی صالح گرفته تا عباس‌آباد، باشی، قاطرچی، حمام چال، کوچه ارامنه، غریبان و اسماعیل‌خان.
در این میان، گذر لوطی صالح نیز داستان خود را دارد؛ گذری که زمانی محل استقرار نخستین سفارتخانه انگلیس بود و بعدها به محل تجمع لوطی‌ها و مطرب‌های تهران تبدیل شد. کوچه ایلچی نیز یادآور ماجراهای مربوط به اقامت گریبایدوف، وزیرمختار روسیه در تهران و حوادث تاریخی پیرامون عهدنامه ترکمانچای است.
مسجد ارگ؛ از بقایای قاجار تا تحولات معاصر
مسجد ارگ تهران نیز یکی دیگر از بناهای مذهبی مهم پایتخت است. مسجد کنونی در اوایل دهه ۱۳۳۰ شکل گرفت، اما پیشینه آن به مسجدی بازمی‌گردد که ساخت آن در دوره محمدشاه قاجار آغاز شده بود.
این مسجد در مجاورت بازار تهران قرار دارد و همین همجواری، دامنه حضور و تأثیر آن را فراتر از محدوده پیرامونی مسجد برده است.
مسجد در دوره ناصری تجدید بنا شد و با توسعه ارگ سلطنتی، موضوع مالکیت زمین آن نیز محل بحث قرار گرفت. بعدها و در جریان تغییرات کالبدی ارگ سلطنتی در دوره پهلوی اول، بخش‌هایی از مسجد تخریب شد و تنها بقایایی از بنای پیشین باقی ماند. مسجد ارگ در دهه‌های بعد نیز به یکی از مکان‌های مهم مذهبی و اجتماعی تهران تبدیل شد و در جریان تحولات منتهی به انقلاب اسلامی، نقشی قابل توجه پیدا کرد.
معیرالممالک؛ مسجدی در خاطره سنگلج
در میان بناهای تاریخی تهران، مسجد و مدرسه معیرالممالک نیز بخشی از حافظه محله سنگلج را در خود جای داده است. خاندان معیرالممالک در دوره قاجار ریاست ضرابخانه را برعهده داشتند و باغ بزرگی در سنگلج داشتند؛ باغی که بعدها در جریان توسعه تهران قطعه‌قطعه شد. مسجد و مدرسه معیرالممالک به دست دوستعلی‌خان معیرالممالک ساخته شد؛ شخصیتی که در ساخت و نظارت بر بناهای مهم دیگری همچون شمس‌العماره و تکیه دولت نیز نقش داشت. این مجموعه علاوه بر ارزش معماری، یادآور شیوه زندگی و خاطرات مردم تهران در دوره قاجار است؛ دورانی که تهران آرام‌آرام از شهری با بافتی سنتی به پایتختی گسترده و پرتحول تبدیل می‌شد.
مسجدی در کنار موزه آبگینه
مسجد حضرت ابراهیم خلیل(ع) یکی از سه مسجد موجود در محدوده خیابان سی‌تیر قرار دارد. این مسجد پس از انقلاب اسلامی و در بخش شمال شرقی محوطه موزه آبگینه و سفالینه‌های ایران ساخته شد. زمین مسجد در گذشته بخشی از محوطه شمالی باغ قوام بود؛ محوطه‌ای که در دوره پهلوی دوم برای اجرای نمایش‌های روباز، از جمله نمایش‌های عروسکی، در نظر گرفته شده بود. امروز این بنا در میان بافت فرهنگی خیابان سی‌تیر، بخشی از سیمای مذهبی این محدوده را تشکیل می‌دهد.
سپهسالار؛ شکوه آجر و گنبد در بهارستان
در میدان بهارستان، مسجد و مدرسه عالی شهید مطهری قرار گرفته است؛ بنایی که پیش از انقلاب با نام مسجد و مدرسه عالی سپهسالار شناخته می‌شد. ساخت این مجموعه به دستور محمدحسین‌خان سپهسالار، صدراعظم ناصرالدین‌شاه قاجار، در محدوده باغ بهارستان آغاز شد. عملیات ساخت بنا از سال ۱۲۵۸ آغاز شد و در سال ۱۲۶۳ به پایان رسید.
این مسجد پس از مسجد جامع تهران و در کنار مسجد جامع امام خمینی(ره)، از مساجد تاریخی شاخص تهران به شمار می‌رود و از نمونه‌های برجسته آجرکاری در معماری ایرانی است. بنای مسجد شش ورودی دارد و حیاط مرکزی آن بر اساس الگوی چهارایوانی شکل گرفته است. معماری بنا، به‌ویژه در گنبدسازی و طراحی مناره‌ها، از معماری مذهبی و درباری عثمانی نیز تأثیر پذیرفته است؛ تأثیری که به سابقه حضور طولانی سپهسالار در استانبول نسبت داده می‌شود.
مسجد حاج قنبرعلی‌خان با مناره‌هایی که روزی بادگیر و رصدخانه بودند
مسجد و مدرسه حاج قنبرعلی‌خان یا مسجد و مدرسه سعدیه، از دیگر بناهای تاریخی تهران است که در سال ۱۲۵۰ خورشیدی به دست سعدالدوله حاج قنبرعلی کردمافی ساخته شد. قنبرعلی‌خان از خیران زمان خود بود و املاک اطراف مسجد نیز به او تعلق داشت که بعدها وقف مسجد شد. سردر و مناره‌های کاشی‌کاری‌شده این بنا از نمونه‌های قابل توجه هنر معماری و کاشی‌کاری دوره قاجار است. مناره‌های مسجد علاوه بر کارکرد معمول، برای تهویه و بادگیری نیز مورد استفاده قرار می‌گرفتند و بنا بر روایت‌های موجود، از آنها برای رصد ستارگان و تعیین اوقات شرعی، به‌ویژه در ماه رمضان، استفاده می‌شد.
مسجد سرپولک؛ جایی که صدای مشروطه بلند شد
در خیابان پانزدهم خرداد، مسجد آیت‌الله بهبهانی که در گذشته به مسجد سرپولک شهرت داشت، یکی از قدیمی‌ترین مساجد بافت تاریخی تهران است. این مسجد تنها یک بنای مذهبی نیست؛ بخشی از تاریخ جنبش مشروطه نیز در حافظه آن ثبت شده است. نزدیکی مسجد به خانه آیت‌الله بهبهانی و برگزاری نماز جمعه در این مکان، به آن جایگاهی ویژه در حیات اجتماعی محله بخشیده بود.
نام مسجد با سخنرانی‌های سیدجمال‌الدین واعظ در مخالفت با استبداد عین‌الدوله نیز گره خورده است. همچنین در جریان تحولات مشروطه، ناظم‌الاسلام کرمانی در جمع روحانیون متحصن و به دستور آیت‌الله بهبهانی، سخنرانی تاریخی خود را درباره ضرورت ایجاد دارالشورا در این مکان ایراد کرد.
افضلیه؛ امضای استاد لرزاده در شهرری
در شهرری و روبه‌روی بقعه بی‌بی زبیده، مسجدی کوچک با گلدسته‌هایی زیبا و رنگارنگ قرار دارد که مسجد افضلیه نام گرفته است. این مسجد با پلان دوایوانی و تلفیق کاشی و آجر، نمونه‌ای از معماری سنتی ایران در دوره معاصر است. نام مسجد از بانی آن، حاج علی‌اکبر افضلی، گرفته شده است؛ فردی که پس از درگذشت در سال ۱۳۵۰، در یکی از حجره‌های جنوبی مسجد به خاک سپرده شد. ساختمان مسجد از آثار استاد حسین لرزاده است و نشانه‌های هنر او را می‌توان در کتیبه‌های صحن و سردر، مقرنس‌کاری، رسمی‌سازی، کاسه‌سازی و گره‌سازی بنا مشاهده کرد. وجود آرامگاه خانوادگی و قرائت‌خانه استاد لرزاده نیز بر اهمیت این مجموعه افزوده است؛ مسجدی که در مقیاسی کوچک، مجموعه‌ای از ظرافت‌های معماری سنتی ایران را در خود جای داده است.
خان مروی؛ مدرسه‌ای با کتاب‌هایی از چند قرن پیش
در خیابان ناصرخسرو و کوچه مروی، مسجد و مدرسه خان مروی قرار دارد؛ مجموعه‌ای که به دستور حاج محمدحسین‌خان، ملقب به فخرالدوله والی مرو، در دوره فتحعلی‌شاه ساخته شد و به همین دلیل مدرسه فخریه نیز نامیده شده است. این مجموعه شامل مسجدی با صحن بزرگ، حجره‌ها، طاق‌نماهای پیرامونی و ایوانی بزرگ در بخش شمالی است. کاشی‌کاری‌ها و کتیبه‌های بنا که در آنها اشعار و نام فتحعلی‌شاه و فخرالدوله دیده می‌شود، جلوه‌ای از هنر دوره قاجار را به نمایش می‌گذارد. تاریخ درج‌شده در کتیبه بنا سال ۱۲۳۱ هجری قمری را نشان می‌دهد. فخرالدوله برای این مدرسه کتابخانه‌ای نیز فراهم کرد؛ کتابخانه‌ای که همچنان پابرجاست و بیش از دو هزار جلد کتاب خطی را در خود جای داده است. در میان این آثار، نسخه‌های نفیس و نادری دیده می‌شود؛ از جمله نسخه‌ای از خمسه نظامی که مجالسی از نقاشی‌های آن به قلم کمال‌الدین بهزاد نسبت داده شده است.
مساجد؛ بخشی زنده از حافظه تهران
مساجد تاریخی تهران را نمی‌توان تنها در قاب معماری آنها خلاصه کرد. این بناها در طول زمان، همزمان با عبادت مردم، محل برگزاری آیین‌ها، سخنرانی‌ها، آموزش علوم دینی، دیدارهای اجتماعی و گاه رخدادهای مهم تاریخی بوده‌اند.
از بازار و مسجد جامع تا بهارستان و مسجد سپهسالار، از سرپولک و خاطرات مشروطه تا شهرری و معماری استاد لرزاده، هر مسجد بخشی از یک تهران قدیمی را روایت می‌کند؛ تهرانی که در میان توسعه خیابان‌ها و ساختمان‌های جدید، هنوز گوشه‌هایی از گذشته خود را حفظ کرده است.
قدم زدن در این بناها، در واقع قدم زدن در تاریخ پایتخت است؛ جایی که آجرها، کاشی‌ها، کتیبه‌ها، مناره‌ها و شبستان‌ها، هر کدام بخشی از داستان شهری را بازگو می‌کنند که در طول چند سده، از پایتختی کوچک به کلان‌شهری بزرگ تبدیل شده است.
نظر شما