به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، ۱۴ مهرماه، فرصتی است برای بازخوانی تاریخ شهری که بیش از دو قرن است مرکز سیاسی ایران به شمار می‌رود؛ شهری که در گذر زمان از آبادی کوچکی در محدوده ری به کلانشهری با وسعتی بیش از ۷۳۰ کیلومتر مربع و جمعیتی حدود ۹ میلیون نفر تبدیل شده است.
تا سال ۱۳۹۵، در تقویم رسمی کشور روزی به نام تهران وجود نداشت. در همان سال، نمایندگان چهارمین دوره شورای اسلامی شهر تهران با توجه به جایگاه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی پایتخت و اهمیت تاریخی انتخاب تهران به عنوان مرکز حکومت، پیشنهاد اختصاص روزی به این شهر را مطرح کردند. این پیشنهاد در قالب یک فوریت به شورای فرهنگ عمومی کشور ارائه شد و در تیرماه ۱۳۹۵ به تصویب رسید. سرانجام ۱۴ مهرماه به عنوان «روز تهران» وارد تقویم رسمی کشور شد.
روزی که تهران در قانون اساسی پایتخت شد
انتخاب ۱۴ مهر به عنوان روز تهران، بی‌ارتباط با تحولات نهضت مشروطه نیست. در مردادماه ۱۲۸۵، فرمان مشروطیت به امضای مظفرالدین‌شاه قاجار رسید و چند ماه بعد، در ۱۴ مهر همان سال، نخستین جلسه مجلس شورای ملی در کاخ گلستان و با حضور شاه قاجار تشکیل شد.
در پی شکل‌گیری مجلس و تصویب قانون اساسی، تهران جایگاه خود را به عنوان پایتخت ایران در چارچوب قانون تثبیت کرد. به این ترتیب، شهری که تا پیش از آن بیشتر با عنوان «دارالخلافه» شناخته می‌شد، وارد مرحله تازه‌ای از تاریخ سیاسی ایران شد. البته تهران پیش از مشروطه نیز مرکز حکومت قاجار بود. در دوران ناصرالدین‌شاه و مظفرالدین‌شاه، این شهر به ترتیب «دارالخلافه ناصری» و «دارالخلافه مظفری» نامیده می‌شد؛ عنوانی که نشان‌دهنده جایگاه تهران در ساختار سیاسی آن روزگار بود.
تهران؛ شهری با هفت هزار سال پیشینه
تاریخ تهران بسیار قدیمی‌تر از زمانی است که این شهر به پایتختی ایران رسید. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهد که حضور انسان در محدوده تهران امروز به هزاران سال پیش بازمی‌گردد. کشف اسکلت زنی حدود ۳۰ ساله با قدمتی نزدیک به هفت هزار سال در منطقه مولوی، یکی از مهم‌ترین شواهد باستان‌شناختی درباره پیشینه سکونت در این محدوده است. همچنین کاوش‌های انجام‌شده در منطقه قیطریه، نشانه‌هایی از زندگی انسان در حدود سه هزار سال پیش را آشکار کرده است. با این حال، تهران برای قرن‌ها آبادی‌ای در محدوده ری بود و هنوز فاصله زیادی با جایگاهی داشت که بعدها در تاریخ ایران به دست آورد.
از حصار صفوی تا پایتخت قاجار
در دوره صفویه، تهران به دلیل آب‌وهوای مناسب‌تر نسبت به ری مورد توجه شاه طهماسب صفوی قرار گرفت. ارادت او به امامزاده حمزه نیز در توجه بیشتر به این منطقه مؤثر بود. شاه طهماسب دستور داد اقامتگاهی برای خاندان سلطنتی و حصاری پیرامون تهران ساخته شود. این حصار که بعدها به «حصار صفوی تهران» شهرت یافت، نقطه عطفی در تاریخ شهر بود. تهران از یک آبادی کوچک، به شهری دارای ساختار دفاعی و اهمیت حکومتی تبدیل شد. امروز تنها بخش کوچکی از آن حصار در حوالی بازار تهران باقی مانده است؛ قطعه‌ای محدود از بنایی که روزگاری مرزهای شهر را مشخص می‌کرد. اما نقطه عطف بزرگ‌تر در تاریخ تهران، در دوره قاجار رقم خورد. حدود ۲۳۰ سال پیش، آقامحمدخان قاجار تهران را به مرکز پادشاهی خود انتخاب کرد و در نوروز سال ۱۱۷۴ هجری قمری در کاخ گلستان تاج سلطنت بر سر گذاشت. انتخاب تهران برای پایتختی دلایل مختلفی داشت. موقعیت جغرافیایی شهر و دسترسی آن به بخش‌های مختلف فلات ایران، نزدیکی به مناطق شمالی و جایگاه ایل قاجار در نواحی شمال کشور، از جمله عواملی بود که تهران را برای آقامحمدخان به گزینه‌ای مناسب تبدیل می‌کرد. شاید در آن روزگار کمتر کسی تصور می‌کرد انتخاب یک آبادی کوچک در دامنه البرز، سرنوشت شهری را رقم بزند که قرن‌ها بعد به یکی از بزرگ‌ترین مراکز سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران تبدیل شود.
تهران؛ پایتختی که بزرگ شد
تهران در طول دو قرن گذشته چهره‌ای کاملاً متفاوت پیدا کرده است. آبادی کوچک دوره قاجار، با خانه‌هایی محدود و جمعیتی اندک، به شهری گسترده با میلیون‌ها نفر جمعیت تبدیل شده است. خیابان‌ها، میدان‌ها، بازارها، کاخ‌ها و محله‌های تاریخی تهران، هر یک بخشی از این مسیر طولانی را روایت می‌کنند. از کاخ گلستان و بازار تاریخی گرفته تا محله‌های قدیمی و بناهایی که در لابه‌لای توسعه شهری باقی مانده‌اند، نشانه‌هایی از تهرانِ دوره‌های مختلف تاریخی را می‌توان در گوشه‌وکنار پایتخت دید. با این حال، تهران امروز تنها مجموعه‌ای از بناهای تاریخی نیست. این شهر هم‌زمان مرکز اصلی فعالیت‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور است؛ شهری که زندگی روزمره میلیون‌ها نفر در آن جریان دارد و در عین حال با چالش‌هایی مانند ترافیک، آلودگی هوا و گسترش بی‌وقفه شهر دست‌وپنجه نرم می‌کند.
تهران یا طهران؟
حتی نام این شهر نیز داستانی تاریخی دارد. درباره ریشه واژه «تهران» دیدگاه‌های متفاوتی مطرح شده است. برخی آن را به معنای «دامنه گرم» در برابر «شمیران» به معنای دامنه سرد می‌دانند. گروهی نیز معتقدند ساختار جغرافیایی منطقه و قرار گرفتن دشت تهران در میان ارتفاعات، در شکل‌گیری این نام نقش داشته است. دیدگاه‌های دیگری نیز درباره ریشه نام تهران وجود دارد. مهرالزمان نوبان، پژوهشگر حوزه نام‌شناسی شهرها و روستاها، از نظریه‌ای یاد می‌کند که بر اساس آن، نام تهران ممکن است با حضور تیره‌ای از خاندان طاهری خراسان در این منطقه مرتبط باشد و «طاهران» در گذر زمان به «طهران» تبدیل شده باشد. حسین کریمان نیز در کتاب «قصران» نظریه دیگری را مطرح می‌کند و «تهران» را شکل تحول‌یافته «گهران» به معنای جای گرم می‌داند؛ نامی که در برابر «شمیران»، یعنی جای سرد، قرار می‌گرفته است. در جریان تحولات زبانی و نگارشی هم‌زمان با مشروطه، شکل نوشتاری «تهران» به تدریج رواج یافت و بعدها با تأسیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در دوره پهلوی اول، صورت «تهران» جایگزین «طهران» شد.
روز تهران؛ فرصتی برای دیدن دوباره پایتخت
۱۴ مهر تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ فرصتی است برای بازخوانی تاریخ شهری که در طول قرن‌ها بارها تغییر چهره داده است. تهران از آبادی کوچک پیرامون ری، به پایتخت قاجارها و سپس به مرکز سیاسی ایران در دوران معاصر تبدیل شد. امروز، در میان ازدحام خیابان‌ها، برج‌ها، بزرگراه‌ها و ترافیک سنگین، هنوز می‌توان ردپای تهران تاریخی را جست‌وجو کرد؛ شهری که لایه‌های گوناگون تاریخ ایران را در خود جای داده و هر محله و بنای قدیمی آن، بخشی از داستان پایتخت را روایت می‌کند. روز تهران شاید بیش از هر چیز یادآور همین مسیر باشد؛ مسیر طولانی شهری که از حصارهای صفوی و کوچه‌های دارالخلافه آغاز شد و به کلانشهری رسید که امروز یکی از مهم‌ترین چهره‌های ایران معاصر است.
نظر شما