حجت‌الاسلام سیدناصر میرمحمدیان، در گفتگو با خبرنگار گروه مسجد و کانون های مساجد خبرگزاری شبستان با اشاره به تأکید بر محوریت بخشی مساجد در اداره محلات، اظهار کرد: این موضوع اگر به‌درستی فهم شود، ایده‌ای تازه نیست، بلکه بازگشت به جایگاهی است که مسجد در صدر اسلام داشت. مسجدالنبی(ص) فقط محل اقامه نماز نبود، بلکه محل مشورت، آموزش، داوری، رسیدگی به نیازمندان و سازمان‌دهی جامعه بود. با این حال، در دهه‌های اخیر در برخی موارد مسجد به «نمازخانه محله» تقلیل پیدا کرده و در نتیجه، مشکلات محله در یک سو و مسجد در سوی دیگر قرار گرفته است.
مدیرعامل بنیاد هدایت با بیان اینکه مسجد از ظرفیت‌هایی برخوردار است که کمتر نهادی به‌صورت همزمان از آن بهره‌مند است، گفت: نخستین ظرفیت مسجد، «حضور» است تقریباً در همه محلات کشور مسجد وجود دارد و برای فعال‌کردن این ظرفیت، الزاماً به ایجاد ساختمان یا ردیف بودجه جدید نیاز نیست.
وی ادامه داد: دومین ظرفیت، «اعتماد» است. مردم به مسجد و امام جماعت اعتماد دارند و این سرمایه اجتماعی می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از اقدامات اجتماعی باشد. سومین ظرفیت نیز «شناخت» است، امام جماعتی که سال‌ها در یک محله حضور داشته، خانواده‌ها و مسائل آنها را می‌شناسد و می‌داند کدام جوان بیکار شده، کدام خانواده با اختلاف مواجه است یا کدام سالمند به تنهایی زندگی می‌کند. این شناخت، سرمایه‌ای اجتماعی است که هیچ سامانه آماری نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین آن شود و همین مسئله، مسجد را به یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های محله برای شناسایی مسائل تبدیل می‌کند.
مسجد می‌تواند پیش از وقوع آسیب وارد میدان شود
مدیرعامل بنیاد هدایت با اشاره به نقش مسجد در کاهش آسیب‌های اجتماعی بیان کرد: این نقش را می‌توان در چهار سطح دنبال کرد که نخستین آن «پیشگیری» است. بخش قابل توجهی از آسیب‌ها، از اعتیاد گرفته تا بزهکاری نوجوانان، از احساس بی‌پناهی و بی‌تعلقی آغاز می‌شود. مسجدی که برای نوجوانان برنامه دارد، آنها را به گروه‌های همسال سالم پیوند می‌دهد و حس تعلق به محله را در آنان تقویت می‌کند، در واقع پیش از وقوع آسیب اجتماعی وارد میدان شده است.
حجت الاسلام میرمحمدیان، «شناسایی زودهنگام» را دومین سطح نقش‌آفرینی مسجد دانست و گفت: دستگاه‌های مسئول معمولاً زمانی وارد مسئله می‌شوند که آسیب اتفاق افتاده و پرونده‌ای تشکیل شده است در حالی که مسجد می‌تواند مسئله را در مراحل اولیه شناسایی کند و پیش از تبدیل شدن آن به یک آسیب جدی، برای حل آن اقدام کند.
وی در ادامه به ظرفیت‌های موجود در خود محلات اشاره کرد و افزود: در هر محله افراد توانمندی همچون پزشک، مشاور، وکیل، معلم و کارآفرین زندگی می‌کنند. مسجد می‌تواند این ظرفیت‌های پراکنده را در قالب یک شبکه خدمت به مردم محله به کار گیرد. مشاوره خانواده، صلح و سازش، کاریابی و حمایت از تحصیل کودکان، از جمله اقداماتی است که می‌توان با استفاده از سرمایه انسانی خود محله دنبال کرد.
مسجد جای دستگاه‌های دولتی را نمی‌گیرد
حجت الاسلام میرمحمدیان با تأکید بر اینکه مسجد قرار نیست جایگزین دستگاه‌های تخصصی شود، گفت: مسجد قرار نیست وظایف بهزیستی، کمیته امداد یا شهرداری را انجام دهد و می‌تواند نقطه‌ای باشد که نیاز واقعی مردم را شناسایی کرده و ظرفیت دستگاه‌ها را به شکل دقیق‌تر و بی‌واسطه به فرد نیازمند برساند. مسجد در این الگو، پل میان مردم و دستگاه‌های مسئول است یعنی از یک سو مسئله واقعی را در متن محله می‌بیند و از سوی دیگر می‌تواند زمینه استفاده صحیح از خدمات و ظرفیت‌های موجود را فراهم کند.
مدیرعامل بنیاد هدایت درباره آسیب‌های احتمالی در مسیر مسجدمحوری اظهار کرد: این دغدغه جدی است و باید نسبت به دو خطر توجه داشت. نخستین خطر، «اداری‌شدن مسجد» است اگر مسجدمحوری به این معنا باشد که هر دستگاه بخشنامه‌ای برای مسجد ارسال کند و از آن آمار و گزارش بخواهد، در واقع مسجد را از مردم جدا کرده‌ایم. امام جماعت کارمند دولت نیست و قدرت مسجد در مردمی بودن آن است. بنابراین حمایت دستگاه‌های دولتی از مسجد باید به تقویت نقش مردم کمک کند، نه اینکه مسجد را به یک مجموعه اداری تبدیل کند.
حجت الاسلام میرمحمدیان، نگاه بخشی به مسجد را دومین آسیب دانست و گفت: اگر هر نهاد فقط بخشی از مسجد را برای خود بخواهد، یک دستگاه جوانان مسجد را، دستگاهی دیگر فعالیت خیریه و نهادی دیگر فضای فیزیکی مسجد را دنبال کند، در نهایت مسجد تکه‌تکه می‌شود.
وی افزود: راه درست این است که مسجد خودش «جامعه‌پرداز» شود، یعنی امام جماعت، هیئت امنا، کانون‌های فرهنگی و هنری و دیگر نیروهای مردمی محله در کنار یکدیگر و بر اساس نیازهای واقعی همان محله برنامه‌ریزی کنند و دولت نیز نقش پشتیبان داشته باشد، نه فرمانده.
«مسجد جامعه‌پرداز»؛ الگویی برای نقش‌آفرینی اجتماعی مسجد
رئیس بنیاد هدایت با اشاره به نقش این مجموعه در تقویت گفتمان مسجدمحوری اظهار کرد: در قرارگاه ملی مسجد، رکن «گفتمان» به بنیاد هدایت سپرده شده و مسئولیت ما این است که این نگاه را به یک الگوی روشن و قابل اجرا تبدیل کنیم. حاصل این تلاش، الگوی «مسجد جامعه‌پرداز» است که کارکردهای اجتماعی مسجد را در قالب ۹ کارکرد اصلی تعریف می‌کند و به هر مسجد کمک می‌کند جایگاه خود را ببیند و متناسب با ظرفیت و نیاز محله، مسیر حرکت خود را مشخص کند.
حجت الاسلام میرمحمدیان، توجه به امام جماعت را محور دیگر این رویکرد دانست و گفت: مسجدمحوری بدون امام جماعتی که مهارت «امامت محله» را داشته باشد، به شعار تبدیل می‌شود. امامت محله تنها اقامه نماز نیست، بلکه شناخت محله، شبکه‌سازی، گفت‌وگو با جوانان و حل اختلافات را نیز شامل می‌شود. این مهارت‌ها آموختنی است و به همین دلیل، آموزش و توانمندسازی امامان جماعت از محورهای مهم فعالیت بنیاد هدایت به شمار می‌رود.
روایت تجربه‌های موفق؛ از «محله همدل» تا «قَبَس»
رئیس بنیاد هدایت با اشاره به اهمیت روایت تجربه‌های موفق مسجدی بیان کرد: در مساجد کشور تجربه‌های موفق زیادی وجود دارد که کمتر دیده شده است. به همین دلیل، نمایشگاه «محله همدل» و طرح «قبس» با هدف روایت همین تجربه‌های میدانی طراحی شده‌اند. باید تجربه‌های موفق مساجد روایت شود تا هر مسجد بداند که حل بخشی از مسائل محله با تکیه بر ظرفیت مردم، یک امر دست‌نیافتنی نیست و نمونه‌های واقعی آن در نقاط مختلف کشور وجود دارد.
معیار موفقیت مسجد، تغییر در زندگی مردم است
حجت الاسلام میرمحمدیان در ادامه درباره شاخص ارزیابی موفقیت این رویکرد گفت: موفقیت مسجدمحوری را نباید با تعداد برنامه‌ها، همایش‌ها و فعالیت‌های ظاهری سنجید، بلکه معیار اصلی باید تغییر در زندگی مردم محله باشد. باید پرسید آیا اختلافات خانوادگی کمتر به دادگاه کشیده شده است؟ آیا نوجوانان محله جای امنی برای حضور و فعالیت دارند؟ آیا سالمند تنها و خانواده نیازمند شناسایی و حمایت شده‌اند؟ اگر مسجدی بتواند به این پرسش‌ها پاسخ مثبت بدهد، می‌توان گفت مسجدمحوری در آن محله به نتیجه رسیده است.
مدیرعامل بنیاد هدایت با اشاره به فرصت پیش‌روی مساجد اظهار کرد: تأکید بر محوریت مسجد، فرصتی برای بازتعریف نقش این نهاد در متن زندگی مردم است و اگر این فرصت به برنامه‌ای دقیق و مردمی تبدیل شود، می‌توان بخشی از مشکلاتی را که سال‌ها با بودجه و بخشنامه حل نشده، با تکیه بر ظرفیت خود مردم و محوریت مسجد دنبال کرد. مسجد هم خانه خدا و هم خانه مردم است و اگر قرار است مسجد مأمن مردم باشد، مسائل و مشکلات مردم نیز باید با تکیه بر ظرفیت همین خانه و همراهی خود مردم پیگیری و حل شود.
حجت الاسلام میرمحمدیان با تأکید بر اینکه مسجد می‌تواند محور حل مسائل محله و کاهش آسیب‌های اجتماعی باشد، گفت: مسجد سه ظرفیت منحصربه‌فردِ حضور، اعتماد و شناخت را در اختیار دارد و اگر این ظرفیت‌ها به‌درستی فعال شود، مسجد می‌تواند از مرحله شناسایی مسائل تا حل و پیگیری آنها در کنار مردم نقش‌آفرین باشد.
نظر شما