به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، تصویر کتابخانه برای سالها با قفسههای بلند، سکوت، میزهای مطالعه و کتابهایی که آرام در کنار هم نشستهاند، گره خورده بود. حالا اما کتابخانههای عمومی در حال تغییرند؛ تغییری که هم به رنگ دیوارها و شکل فضا مربوط میشود و هم به شیوهای که مخاطب کتاب را پیدا میکند، میخواند و حتی به امانت میگیرد.
در چنین فضایی، نهاد کتابخانههای عمومی کشور از راهاندازی نخستین پلتفرم امانت کتاب الکترونیک کشور خبر میدهد؛ پلتفرمی که قرار است کتابخانه عمومی را تا اندازهای از قفسههای فیزیکی فراتر ببرد و راه تازهای برای دسترسی به کتاب پیش روی مخاطبان بگذارد.
آزاده نظربلند، دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در نشست با استادان دانششناسی و علم اطلاعات دانشگاههای فارس، درباره این تجربه گفت که ورود نهاد به حوزه کتاب الکترونیک با هدف رقابت با بخش خصوصی آغاز نشده است.
قرار نبود کتابخانه رقیب کتابفروشیهای دیجیتال شود
ماجرا از جایی شروع شد که نهاد کتابخانهها تلاش کرد برای ارائه خدمات الکترونیک، از ظرفیت سکوهای موجود استفاده کند. نظربلند میگوید در ابتدا مذاکره و تعامل با پلتفرمهایی مانند فیدیبو و طاقچه در دستور کار قرار گرفت، اما این همکاری در نهایت به نتیجه نرسید.
راه بعدی، ساختن یک مسیر مستقل بود؛ پلتفرمی برای امانت کتاب الکترونیک که به گفته دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی، نخستین نمونه در کشور خواهد بود.
این اتفاق البته به معنای کنار گذاشتن کتابخانه سنتی نیست. هنوز بخش بزرگی از مخاطبان کتاب، کتاب چاپی را انتخاب میکنند. آمارهایی که نظربلند به آنها اشاره کرد نیز همین واقعیت را نشان میدهد؛ در جهان حدود ۱۱ درصد از جمعیت بالقوه دوستدار کتاب جذب کتاب الکترونیک میشوند و این رقم در ایران حدود ۶ تا ۷ درصد است.
با این حال، حتی همین سهم نهچندان بزرگ هم بخشی از آینده کتابخوانی است؛ آیندهای که نمیتوان آن را نادیده گرفت.
مدرسه هنوز از کتابخانه فاصله دارد
اما پلتفرم دیجیتال قرار است فقط راهی برای خواندن کتاب روی صفحه نمایش نباشد. یکی از دغدغههای مطرحشده در این نشست، فاصله میان کتابخانههای عمومی و مدارس بود؛ ارتباطی که به گفته نظربلند هنوز آنطور که باید شکل نگرفته است.
کتابخانه عمومی برای جذب نسل تازه خوانندگان، ناگزیر باید از سالهای مدرسه شروع کند. از همان زمانی که عادت مطالعه شکل میگیرد و کودک و نوجوان میتواند کتابخانه را بخشی از زندگی روزمره خود ببیند.
امید نهاد کتابخانهها این است که خدمات الکترونیک بتواند بخشی از این فاصله را کم کند.
خداحافظی با دیوارهای خاکستری
تغییر اما فقط روی صفحه تلفن همراه اتفاق نمیافتد. بخشی از پوستاندازی کتابخانهها در خود ساختمانها و فضاهای فیزیکی دنبال شده است.
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور از بازطراحی ۷۰ هزار مترمربع از کتابخانههای عمومی کشور طی دو سال گذشته خبر داد؛ تغییری که فقط به تعمیر و بازسازی محدود نیست و قرار است فضای کتابخانه را برای مخاطب امروز جذابتر کند.
به گفته او، تلاش شده کتابخانهها از رنگهای خاکستری و قهوهای و فضای یکنواخت گذشته فاصله بگیرند و محیطی زندهتر و دلپذیرتر داشته باشند.
در کنار این بازطراحیها، ۱۳ درصد نیز به نقاط خدمت کتابخانههای عمومی افزوده شده است.
اما حتی یک کتابخانه زیبا و مجهز هم بدون کتابدار خوب نمیتواند مخاطب را نگه دارد.
کتابداری که فقط کتاب جابهجا نمیکند
شاید یکی از مهمترین بخشهای این تغییر، در نیروی انسانی یعنی جایی که کمتر در ظاهر کتابخانه دیده میشود، باشد.
نظربلند میگوید نهاد کتابخانههای عمومی به نیروی انسانی ماهر و مروج کتاب نیاز دارد و در جذب نیرو، دانشآموختگان رشتههای کتابداری و دانششناسی در اولویت قرار دارند.
اینجا دانشگاه میتواند نقش مهمی بازی کند. دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور خواستار تعامل بیشتر با استادان دانشگاه برای بازنگری و بررسی سرفصلهایی شده است که میتواند به تربیت یک «کتابدار مروج» کمک کند.
کتابداری که قرار است فقط پشت میز امانت ننشیند یا قفسهها را مرتب نکند؛ کسی که مخاطب را بشناسد، با نوجوان حرف بزند، کودک را به کتاب نزدیک کند و بتواند برای هر گروه اجتماعی راهی به سمت کتاب پیدا کند.
دبیرکل نهاد کتابخانههای عمومی کشور بر همین نقش اجتماعی کتابدار تأکید دارد و معتقد است دانشجویان این رشته باید بدانند انتخاب آنها میتواند در زندگی افراد و شکلگیری فرهنگ جامعه اثرگذار باشد.
کتابخانههای فارس هم در حال تغییرند
این تغییرات در فارس نیز خود را نشان داده است. محمدحسین فیروزی، مدیرکل کتابخانههای عمومی فارس، در این نشست از تلاش مجموعه کتابخانههای استان برای معرفی نسل جدید کتابخانهها به جامعه دانشگاهی سخن گفت.
به گفته او، کتابخانههای عمومی دیگر نمیتوانند خود را از تحولات فناوری کنار بکشند. جامعه تغییر کرده و کتابخانه نیز برای باقی ماندن در متن زندگی مردم باید خدماتش را با نیازهای تازه هماهنگ کند.
فیروزی میگوید طراحی خدمات بر اساس نیاز مخاطب، امروز به یکی از موضوعات جدی در کتابخانههای عمومی تبدیل شده است؛ از مرحله پژوهش و برنامهریزی گرفته تا زمانی که کتابدار در کتابخانه با مخاطب روبهرو میشود.
یک کتابخانه برای همه، حتی اگر شنیدن ممکن نباشد
یکی از نمونههای این تغییر را میتوان در خدمات ویژه برای افراد دارای نیازهای خاص دید.
فیروزی با اشاره به خدمات ویژه ناشنوایان گفت بیش از ۳۰ کتابخانه عمومی در کشور این خدمات را ارائه میکنند و فارس در این زمینه پیشتاز است.
این تجربه نشان میدهد کتابخانه جدید فقط درباره کتاب نیست؛ درباره دسترسی هم هست. اینکه مخاطب با هر ویژگی و نیازی بتواند وارد کتابخانه شود و سهمی از خدمات فرهنگی آن داشته باشد.
البته برای توسعه چنین خدماتی، یک حلقه همچنان ضروری بوده و آن ارتباط میان دانشگاه و کتابخانه است.
دانشگاه، کتابخانه و یک میز مشترک
فیروزی برگزاری نشستهای تخصصی بیشتر با استادان و دانشگاهیان را یکی از مسیرهای توسعه این ارتباط میداند. او معتقد است اگر ظرفیت دانشجویان و فارغالتحصیلان رشتههای مرتبط در قالب پژوهش و فعالیتهای کاربردی وارد کتابخانههای عمومی شود، بخشی از نیازهای این مجموعه میتواند از همین مسیر پاسخ بگیرد.
کتابخانههای عمومی فارس برای ادامه این همکاری اعلام آمادگی کردهاند؛ همکاریای که میتواند از یک نشست دانشگاهی فراتر برود و به پژوهشهای واقعی، ایدههای اجرایی و حتی تغییر در شیوه ارائه خدمات منجر شود.
در پایان نشست، استادان رشته دانششناسی و علم اطلاعات نیز درباره آینده کتابخانههای عمومی، حضور دانشجویان و فارغالتحصیلان در این مجموعهها، ترویج کتابخوانی و چالشهای پیش روی این حوزه سخن گفتند.
نظر شما