خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: استفاده از سلاحهای شیمیایی در جنگ ایران و عراق، تنها در خاطرات قربانیان و گزارشهای میدانی باقی نماند؛ از سال ۱۹۸۴، موضوع به یکی از پروندههای مستند در سازمان ملل متحد تبدیل شد. مجموعهای از کارشناسان حقیقتیاب سازمان ملل، گزارشهای پزشکی، بررسی بقایای مهمات و نمونههای خاک و سرانجام قطعنامههای شورای امنیت، تصویری تدریجی از تداوم و تشدید استفاده از این سلاحها ارائه کرد.
بررسی اسناد رسمی سازمان ملل نشان میدهد که این نهاد از نخستین سالهای جنگ، شکایات مربوط به استفاده از سلاح شیمیایی را مورد بررسی قرار داد و در سالهای پایانی جنگ، گزارشهای آن از افزایش شدت حملات و شمار قربانیان و نیز آسیبدیدن غیرنظامیان سخن گفت.
با این حال، مرور اسناد سازمان ملل درباره حملات شیمیایی جنگ ایران و عراق، پرسش مهم دیگری را نیز پیش روی افکار عمومی قرار میدهد: آیا ثبت، تحقیق و صدور قطعنامه برای متوقف کردن استفاده از این سلاحها کافی بود؟
اسناد موجود نشان میدهد که سازمان ملل طی سالهای جنگ، مأموریتهای حقیقتیاب متعددی را برای بررسی ادعاهای استفاده از سلاحهای شیمیایی اعزام کرد، آثار حملات را مستند ساخت، قربانیان را مورد معاینه قرار داد، نمونههای خاک و بقایای مهمات را بررسی کرد و در نهایت در قطعنامههای مختلف، استفاده از سلاحهای شیمیایی را محکوم کرد.
اما متأسفانه، این اقدامات نتوانست مانع تداوم استفاده از این سلاحها در سالهای پایانی جنگ شود؛ بهگونهای که حتی گزارشهای سازمان ملل در سال ۱۹۸۸ از افزایش شدت و تکرار حملات و آسیبدیدن شمار بیشتری از قربانیان، از جمله غیرنظامیان، حکایت داشت.
از این رو، یکی از مهمترین پرسشهای تاریخی درباره عملکرد جامعه بینالمللی در جنگ ایران و عراق، فاصله میان مستندسازی و محکومیت از یک سو و ایجاد سازوکار مؤثر برای توقف حملات از سوی دیگر است. سازمان ملل توانست بخش مهمی از شواهد مربوط به استفاده از سلاحهای شیمیایی را در اسناد رسمی خود ثبت کند، اما روند اسناد نشان میدهد که این اقدامات تا ماههای پایانی جنگ نتوانست به توقف فوری این حملات منجر شود.
نخستین مأموریت؛ وقتی پای سلاح شیمیایی به سازمان ملل باز شد
در مارس ۱۹۸۴، دبیرکل وقت سازمان ملل متحد گروهی از کارشناسان را برای بررسی شکایات جمهوری اسلامی ایران درباره استفاده از سلاحهای شیمیایی به ایران اعزام کرد.
گزارش این هیئت با شماره S/۱۶۴۳۳ در ۲۶ مارس ۱۹۸۴ منتشر شد. مأموریت کارشناسان آن بود که تا حد امکان مشخص کنند آیا در ایران از سلاح شیمیایی استفاده شده است یا نه و در صورت مثبت بودن پاسخ، نوع و میزان استفاده را بررسی کنند.
کارشناسان علاوه بر گفتوگو با مقامهای ایرانی، از مناطق جنگی بازدید کردند، بقایای مهمات را بررسی و نمونههایی را برای آزمایشهای تخصصی جمعآوری کردند و تعدادی از مجروحان را نیز از نظر بالینی مورد معاینه قرار دادند.
این گزارش، نخستین گزارش حقیقتیاب سازمان ملل درباره احتمال استفاده از عوامل شیمیایی در جنگ ایران و عراق بود و استفاده از سلاحهای شیمیایی در قالب بمبهای هوایی را مغایر با حقوق بینالملل دانست.
اهمیت این گزارش تنها در نتیجه آن خلاصه نمیشد؛ بلکه از این مرحله، بررسی ادعاهای مربوط به سلاحهای شیمیایی وارد یک روند مستمر بینالمللی شد.
از گزارشهای میدانی تا پرونده پزشکی قربانیان
این روند در سالهای بعد ادامه یافت. در ۲۴ آوریل ۱۹۸۵، دبیرکل سازمان ملل گزارشی پزشکی درباره معاینه بیماران ایرانی بستریشده که گفته میشد بر اثر استفاده از سلاح شیمیایی آسیب دیدهاند، به شورای امنیت ارائه کرد.
یک سال بعد نیز در ۱۲ مارس ۱۹۸۶، مأموریت دیگری برای بررسی ادعاهای استفاده از عوامل شیمیایی در جنگ ایران و عراق انجام شد. در سال ۱۹۸۷ نیز هیئت حقیقتیاب دیگری به منطقه اعزام شد.
بنابراین، مسئله استفاده از سلاح شیمیایی در جنگ ایران و عراق موضوعی نبود که تنها یکبار و بر اساس یک شکایت بررسی شده باشد؛ بلکه طی چندین مأموریت، از جنبههای میدانی، پزشکی و فنی مورد بررسی قرار گرفت.
۱۹۸۸؛ گزارشهایی از تشدید حملات
در سال ۱۹۸۸ و همزمان با ماههای پایانی جنگ، گزارشهای سازمان ملل وارد مرحلهای جدیتر شد.
گزارشS/۱۹۸۲۳ که در ۲۵ آوریل ۱۹۸۸ منتشر شد،از سوی هیئتی تهیه شده بود که برای بررسی شکایات استفاده از سلاحهای شیمیایی در جنگ ایران و عراق اعزام شده بود.
در مرور اسناد سازمان ملل، این گزارش از افزایش شدت حملات شیمیایی، هم از نظر شمار قربانیان و هم شدت جراحات، حکایت داشت و همچنین اشاره میکرد که شمار بیشتری از قربانیان را غیرنظامیان تشکیل میدادند.
این گزارش در شرایطی منتشر شد که استفاده از سلاحهای شیمیایی، با وجود هشدارها و محکومیتهای قبلی، همچنان ادامه داشت.
قطعنامه ۶۱۲؛ محکومیت ادامه استفاده از سلاح شیمیایی
پس از گزارش آوریل ۱۹۸۸، شورای امنیت در ۹ مه همان سال قطعنامه ۶۱۲ را به اتفاق آرا تصویب کرد.
شورای امنیت در این قطعنامه بر ضرورت رعایت دقیق پروتکل ژنو ۱۹۲۵ درباره منع استفاده در جنگ از گازهای خفهکننده، سمی و دیگر گازها تأکید و ادامه استفاده از سلاحهای شیمیایی در جنگ ایران و عراق را محکوم کرد.
این قطعنامه از همه کشورها خواست کنترل صادرات مواد شیمیایی قابل استفاده در تولید سلاحهای شیمیایی را افزایش دهند.
تیر ۱۳۶۷؛ مأموریتی دیگر در ایران
اما روند بررسیها متوقف نشد. در ژوئیه ۱۹۸۸، هیئت دیگری از سوی دبیرکل سازمان ملل به ایران اعزام شد. گزارش این مأموریت با شماره S/۲۰۰۶۰ در ۲۰ ژوئیه ۱۹۸۸ منتشر شد.
یافتههای این هیئت از اهمیت ویژهای برخوردار بود. کارشناسان سازمان ملل پس از بررسیهای پزشکی و آزمایشهای تخصصی اعلام کردند که در جریان حملات ژوئن ۱۹۸۸، سربازان ایرانی در معرض یپریت یا گاز خردل قرار گرفتهاند.
در گزارش، علائم بالینی از جمله ضایعات پوستی، تاول، تیرگی پوست و مشکلات تنفسی ثبت شده بود.
کارشناسان همچنین نمونههایی از بقایای بمب و خاک را در منطقهای در جنوبغربی اهواز بررسی کردند. آزمایشهای انجامشده در آزمایشگاههای تخصصی در سوئد و سوئیس وجود یپریت را در این نمونهها نشان داد.
در همان گزارش آمده است که بررسی قطعات مهمات نشان میداد بمبهایی مشابه نمونههایی که هیئتهای سازمان ملل در سالهای ۱۹۸۴، ۱۹۸۶ و ۱۹۸۷ بررسی کرده بودند، بار دیگر علیه نیروهای ایرانی در خاک ایران استفاده شده است.
در این گزارش آمده است که به دلیل محدودیت زمانی و منابع، تعیین دقیق میزان کلی استفاده از این سلاحها امکانپذیر نبوده است.
مأموریت سازمان ملل در عراق
چند روز بعد، هیئت دیگری از سوی دبیرکل سازمان ملل برای بررسی ادعاهای مربوط به استفاده از سلاحهای شیمیایی به عراق رفت.
مقایسه دو گزارش تیر ۱۳۶۷ اهمیت دارد هیئت اعزامی به ایران، علاوه بر معاینه قربانیان، شواهد آزمایشگاهی مربوط به یپریت را در نمونههای خاک و بقایای مهمات ثبت کرده بود؛ در حالی که مأموریت اعزامی به عراق نیز شواهد پزشکی و شیمیایی مربوط به حضور یپریت را بررسی کرد.
هیئت کارشناسی گزارش خود را در روز دوم مرداد ماه ۱۳۶۷ (۲۴ جولای ۱۹۸۸) برای دبیرکل سازمان ملل ارسال کرد. دبیر کل نیز با افزودن یادداشتی در ابتدای این گزارش، آن را در تاریخ سوم مرداد ۱۳۶۷ (۲۵ جولای ۱۹۸۸) برای شورای امنیت ارسال کرد.
در یادداشت دبیر کل بر گزارش هیئت اعزامی، هیچگونه اتهامی به ایران وارد نشده است و دبیر کل با گزارش چگونگی اجرای این بازرسی و تاکید بر ضرورت اجرای کامل قطعنامه ۵۹۸ به عنوان راه نهایی پایان جنگ کرده است و با اشاره به قطعنامه ۶۱۲ بر رعایت «پروتکل ۱۹۲۵» «ژنو» و لزوم یافتن راههای جدیدی برای جلوگیری از کاربرد سلاحهای کشتار جمعی تأکید داشته است.
از قربانیان نظامی تا غیرنظامیان
در میان اسناد این دوره، موضوع آسیبدیدن غیرنظامیان نیز جایگاه مهمی دارد. گزارشهای سازمان ملل در سال ۱۹۸۸، افزایش شمار قربانیان غیرنظامی را ثبت کردند و هیئتهای حقیقتیاب سازمان ملل نیز بررسیهایی درباره حملات شیمیایی و آثار آن بر افراد غیرنظامی انجام دادند.
گزارش دیگری با شماره S/۲۰۱۳۴ در آگوست ۱۹۸۸ منتشر شد که به بررسی شکایات ایران درباره استفاده از سلاح شیمیایی در ایران اختصاص داشت.
مجموعه این گزارشها نشان میدهد که مسئله سلاح شیمیایی دیگر در چارچوب عملیات نظامی مورد بررسی نبود و ابعاد انسانی و غیرنظامی آن نیز وارد اسناد رسمی سازمان ملل شده بود.
قطعنامه ۶۲۰؛ یک گام دیگر در شورای امنیت
در ۲۶ آگوست ۱۹۸۸، شورای امنیت قطعنامه ۶۲۰ را به اتفاق آرا تصویب کرد؛ قطعنامهای که تنها چند روز پس از برقراری آتشبس ایران و عراق صادر شد.
شورای امنیت در این قطعنامه استفاده از سلاحهای شیمیایی در جنگ ایران و عراق را، در نقض تعهدات ناشی از پروتکل ژنو ۱۹۲۵، محکوم کرد و از دبیرکل خواست در صورت دریافت شکایات مربوط به استفاده احتمالی از سلاحهای شیمیایی، بیولوژیک یا سمی، تحقیقات لازم را با سرعت انجام دهد.
این قطعنامه همچنین از کشورها خواست کنترل صادرات مواد شیمیایی قابل استفاده برای تولید سلاحهای شیمیایی را تقویت کنند و اعلام کرد در صورت استفاده آینده از این سلاحها، «هر کجا و توسط هر کس» که انجام شود، شورای امنیت موضوع را بررسی خواهد کرد.
برهمین اساس، در فاصله چند ماه، موضوع از مرحله گزارشهای کارشناسی و پزشکی به مجموعهای از مواضع رسمی شورای امنیت درباره ممنوعیت و پیامدهای استفاده از سلاحهای شیمیایی رسید.
یک پرونده تاریخی که در اسناد سازمان ملل باقی ماند
مرور اسناد رسمی سازمان ملل از سال ۱۹۸۴ تا ۱۹۸۸، یک روند چهار ساله را نشان میدهد: نخست بررسی میدانی ادعاها، سپس معاینه قربانیان، بررسی بقایای مهمات و نمونههای محیطی، اعزام مأموریتهای متعدد و در نهایت ورود مستقیم شورای امنیت به موضوع.
گزارش سال ۱۹۸۴ از نخستین تحقیقات سازمان ملل درباره احتمال استفاده از سلاحهای شیمیایی در جنگ ایران و عراق حکایت داشت.
گزارشهای سالهای بعد، بهویژه در ۱۹۸۸، از ادامه و تشدید حملات و آسیبدیدن شمار بیشتری از افراد، از جمله غیرنظامیان، سخن گفتند. هیئت سازمان ملل در ژوئیه ۱۹۸۸ نیز وجود یپریت را در نمونههای بررسیشده در ایران تأیید کرد و استفاده مجدد از مهمات مشابه نمونههای سالهای قبل را ثبت کرد.
در نهایت، قطعنامههای ۶۱۲ و ۶۲۰ شورای امنیت، استفاده از سلاحهای شیمیایی را در چارچوب تعهدات بینالمللی محکوم کردند و بر اجرای پروتکل ژنو و ضرورت تحقیقات درباره موارد جدید تأکید گذاشتند.
برهمین اساس، اسناد سازمان ملل بخشی از حافظه حقوقی و تاریخی جنگ ایران و عراق را تشکیل میدهند؛ اسنادی که روایت حملات شیمیایی را نه فقط در سطح شهادتها و گزارشهای محلی، بلکه در قالب تحقیقات رسمی بینالمللی، آزمایشهای تخصصی و تصمیمهای شورای امنیت ثبت کردهاند.
نظر شما