به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانونهای مساجد خبرگزاری شبستان، وقتی از دفاع مقدس سخن گفته میشود، معمولاً تصویر رزمندگانی که در جبهههای جنوب و غرب کشور حضور داشتند در ذهن نقش میبندد، اما جنگ هشتساله تنها در خط مقدم اداره نمیشد. بخش مهمی از آنچه به عنوان «پشتیبانی جنگ» شناخته میشود، در شهرها و روستاها و در میان مردم شکل میگرفت، مردمی که بسیاری از آنها امکان حضور مستقیم در جبهه را نداشتند اما میخواستند سهمی در دفاع از کشور داشته باشند.
در این میان، مسجد یکی از طبیعیترین و در دسترسترین مراکز برای سازماندهی این مشارکت مردمی بود.مساجد پیش از آغاز جنگ تحمیلی نیز در بسیاری از محلهها تنها محل برگزاری نماز نبودند. مسجد محل دیدار مردم، ارتباط امام جماعت با اهالی، برگزاری جلسات مذهبی و فرهنگی و رسیدگی به مسائل اجتماعی محله بود. با آغاز جنگ، همین شبکه اجتماعی مسجد به یکی از ظرفیتهای مهم برای پشتیبانی از جبههها تبدیل شد.
مسجد؛ نخستین ایستگاه بسیاری از رزمندگان
یکی از مهمترین کارکردهای مساجد در دوران دفاع مقدس، فراهم کردن زمینه حضور نیروهای داوطلب در جبهه بود. پایگاههای بسیج مستقر در مساجد در جذب، ثبتنام، آموزش و سازماندهی نیروهای مردمی نقش داشتند و بخشی از اعزامها از همین مراکز انجام میشد.
در واقع مسجد برای بسیاری از نوجوانان و جوانانی که تصمیم به حضور در جبهه میگرفتند، نقطه آغاز این مسیر بود، جوانی که در محله زندگی میکرد، در مسجد با امام جماعت، بسیجیان و دیگر جوانان ارتباط داشت و از همین طریق در جریان نیاز جبههها قرار میگرفت.گزارشهای تاریخی درباره عملکرد مساجد در دوران دفاع مقدس نیز نشان میدهد که این مراکز در کنار فعالیتهای عبادی و فرهنگی، در جذب، آموزش و اعزام نیروهای داوطلب و بسیجی فعال بودند.اما نقش مسجد به اعزام نیرو ختم نمیشد.
از قلک کودک تا کمکهای خانوادهها برای جبهه
یکی از ماندگارترین تصاویر دفاع مقدس، حضور مردم در پشت جبهه و کمکرسانی به رزمندگان است زیرا که بخشی از این کمکها در مساجد جمعآوری میشد.اقلام مورد نیاز جبههها از سوی نهادهای مسئول اعلام میشد و مسجد به عنوان محلی مورد اعتماد مردم، امکان جمعآوری و ساماندهی کمکها را فراهم میکرد. کمکهای نقدی و غیرنقدی، مواد غذایی، پوشاک، وسایل مورد نیاز رزمندگان و دیگر اقلام از جمله مواردی بود که مردم برای ارسال به جبههها اهدا میکردند.
این مشارکت فقط متعلق به خانوادههای متمکن نبود. روایتهای ثبتشده از آن دوران از حضور کودکان، سالمندان، زنان خانهدار و اقشار مختلف مردم در پشتیبانی از جبههها حکایت دارد، کودکی که قلک خود را میآورد، مادری که بخشی از دسترنج یا هنر خود را تقدیم میکرد و خانوادهای که بخشی از دارایی خود را برای کمک به رزمندگان در اختیار ستادهای مردمی قرار میداد.
به این ترتیب، مسجد نقش واسطه میان «خانه و جبهه» را ایفا میکرد، کمک از خانههای مردم جمع میشد، در مسجد سامان مییافت و از مسیرهای تعیینشده به جبههها میرسید.
زنان؛ بخش مهمی از پشتیبانی مسجدی
یکی دیگر از نقشهای کمتر دیدهشده مساجد در دوران دفاع مقدس، فراهم کردن بستری برای فعالیتهای زنان در پشت جبهه بود.بسیاری از زنان امکان حضور در خطوط مقدم را نداشتند اما در پشتیبانی از رزمندگان مشارکت میکردند. تهیه و بستهبندی اقلام، دوخت و دوز، بافتنی، آمادهسازی مواد غذایی و مشارکت در جمعآوری کمکها از جمله فعالیتهایی بود که در بسیاری از محلهها دنبال میشد.
مسجد در چنین شرایطی فقط یک ساختمان نبود، فضایی بود که گروههای مختلف مردم را کنار هم قرار میداد. زنان محله، خانوادههای رزمندگان، جوانان، بازاریان و دیگر اقشار میتوانستند در یک فضای مشترک برای کمک به جبههها مشارکت کنند. گزارشهای مربوط به پشتیبانی مردمی جنگ نیز به نقش مساجد و مدارس در جمعآوری کمکهای نقدی و غیرنقدی مردم اشاره کردهاند.
مسجد؛ پناه خانوادههای شهدا و رزمندگان
جنگ تنها زندگی رزمندگان را تحت تأثیر قرار نمیداد، خانوادههایی که یکی از اعضای آنها راهی جبهه میشد نیز با شرایط جدیدی روبهرو بودند.در بسیاری از محلهها، مسجد نزدیکترین نهاد اجتماعی به خانوادهها بود. امام جماعت، هیئت امنا، بسیجیان و اهالی مسجد از خانواده رزمندگان و شهدا سرکشی میکردند و مسجد میتوانست محلی برای ارتباط و حمایت اجتماعی از این خانوادهها باشد.
پس از شهادت یک رزمنده نیز مسجد به یکی از اصلیترین مکانهای برگزاری مراسم یادبود، بزرگداشت و دیدار با خانواده شهید تبدیل میشد. به همین دلیل، تصاویر شهدا، نام آنها و خاطراتشان در فضای مسجد باقی میماند و نسلهای بعدی محله با نام و سرگذشت آنان آشنا میشدند.این کارکرد هنوز هم در برخی مساجد تهران ادامه دارد، برگزاری یادواره شهدا، دیدار با خانواده شهدا، روایتگری دفاع مقدس و معرفی شهدای محله از جمله فعالیتهایی است که در برخی مساجد دنبال میشود.دوران جنگ با اضطراب، اخبار شهادت رزمندگان، حملات هوایی و موشکی و مشکلات اقتصادی همراه بود. در چنین شرایطی، مسجد نقش فرهنگی و معنوی خود را نیز پررنگتر کرد.
برگزاری نماز جماعت، دعا، مراسم مذهبی، سخنرانی و برنامههای فرهنگی، در کنار اطلاعرسانی درباره وضعیت جبههها و تجلیل از رزمندگان، بخشی از فضای عمومی مساجد در آن سالها بود.مسجد میتوانست فضایی برای گفتوگو و ارتباط مردم باشد، جایی که اخبار جبهه، شهادت یکی از جوانان محله یا نیاز خانواده یک رزمنده به اطلاع اهالی میرسید و مردم برای کمک و همراهی وارد میدان میشدند.
به همین دلیل، نقش مسجد در دفاع مقدس را نمیتوان صرفاً به «اعزام نیرو» یا «جمعآوری کمک» محدود کرد. مسجد در بسیاری از محلهها یک شبکه اجتماعی فعال بود که توانست ظرفیتهای مختلف مردم را در کنار یکدیگر قرار دهد.
مسجد جامع ابوذر؛ مسجدی که نام شهدا را حفظ کرده است
در تهران، مسجد جامع ابوذر در منطقه ۱۷ یکی از مساجدی است که سابقه حضور جوانان محله در جبهههای دفاع مقدس را در حافظه خود دارد.بر اساس گزارشهای منتشرشده، جوانان زیادی از این مسجد در دوران دفاع مقدس به جبهه اعزام شدند و تعدادی از آنان به شهادت رسیدند. نام و تصاویر شهدا در فضای مسجد باقی مانده و این مسجد همچنان از مراکز برگزاری برنامههای مرتبط با مناسبتهای ملی و مذهبی است.
مسجد جامع ابوذر البته تنها به عنوان یک پایگاه محلی در دوران جنگ شناخته نمیشود و در تاریخ معاصر تهران نیز حوادث مهمی را به خود دیده است؛ از جمله سوءقصد نافرجام به آیتالله خامنهای در ششم تیر ۱۳۶۰.
مسجد امام حسین(ع)؛ اعزام نیرو و پشتیبانی مردمی
مسجد امام حسین(ع) در میدان امام حسین(ع) در تهران نیز از جمله مساجدی است که پایگاه بسیج آن در دوران دفاع مقدس بسیار فعال بوده است.بر اساس روایتهای منتشرشده، در سالهای جنگ، بخش قابل توجهی از اعزام نیروهای منطقه از این مسجد انجام میشد و پایگاه بسیج مسجد در ساماندهی و جمعآوری کمکهای مردمی نیز فعال بود.این نمونه نشان میدهد که مسجد در آن دوران یک زنجیره کامل از «محله تا جبهه» ایجاد میکرد؛ از شناسایی و جذب نیرو گرفته تا اعزام، پشتیبانی و بازگشت و ارتباط با خانوادهها.
امروز نیز برگزاری یادواره شهدا و دیدار با خانوادههای شهدا در کنار برنامههای فرهنگی و قرآنی، بخشی از فعالیتهای این مسجد عنوان شده است.
از مسجد دیروز تا مسجد امروز
دفاع مقدس اگرچه هشت سال طول کشید، اما خاطره و فرهنگ شکلگرفته در آن سالها همچنان در بسیاری از مساجد ادامه دارد. دیوارهایی که تصاویر شهدا بر آنها نصب شده، نام کوچههایی که به نام رزمندگان محله مزین شده و مراسمهایی که هر سال برای گرامیداشت شهدا برگزار میشود، بخشی از حافظه زنده محلات هستند.
مسجد میتواند این حافظه را از یک تصویر و نام روی دیوار به یک روایت برای نسل جدید تبدیل کند، روایت زندگی شهیدی که روزی در همین محله زندگی میکرد، در همین مسجد نماز میخواند، با دوستانش در همین کوچهها رفتوآمد داشت و سپس راهی جبهه شد.
از این منظر، نقش امروز مساجد در حوزه دفاع مقدس فقط برگزاری مراسم مناسبتی نیست، بلکه حفظ تاریخ شفاهی محله، معرفی شهدا، دیدار با خانوادههای آنان، برگزاری جلسات روایتگری، نمایش اسناد و تصاویر، توجه به نوجوانان و جوانان و پیوند دادن نسل جدید با خاطرات دفاع مقدس نیز میتواند ادامه همان کارکرد اجتماعی مسجد باشد.
مساجد در دوران دفاع مقدس نشان دادند که یک نهاد محلی، زمانی که اعتماد مردم را پشت سر خود داشته باشد، میتواند ظرفیتهای پراکنده یک محله را در کنار هم قرار دهد. آن روز این ظرفیت برای اعزام رزمنده و پشتیبانی از جبههها به کار گرفته شد و امروز همین ظرفیت میتواند برای حفظ خاطرات شهدا و انتقال تجربههای آن دوران به نسلهای جدید مورد استفاده قرار گیرد.
مسجد در سالهای دفاع مقدس فقط سنگر نماز نبود؛ بخشی از جبهه در دل محله بود؛ جایی که رزمنده از آنجا راهی میدان میشد، کمک مردم از آنجا به جبهه میرسید و نام شهید دوباره به همان محله بازمیگشت.
نظر شما