به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانون های مساجد خبرگزاری شبستان، مهمترین بنای خیابان پامنار این مسجد است که بهانه نامگذاری همین خیابان قدیمی شده است.
در میان گذرهای قدیمی تهران، پامنار فقط نام یک خیابان نیست بخشی از حافظه تاریخی پایتخت است؛ محلهای که در دورههای مختلف شاهد رفتوآمد چهرههای سیاسی، فرهنگی و مذهبی بوده و بناهای تاریخی آن همچنان بخشی از هویت تهران قدیم را روایت میکنند.
در میان بناهای این محله، مسجد حضرت خدیجه(س) جایگاه ویژهای دارد؛ مسجدی که در منابع با عنوان مسجد پامنار و مسجد میرزا صالح نیز از آن یاد شده است. شهرت «پامنار» نیز با منارهای قدیمی که در کنار این مسجد قرار داشته، پیوند خورده است. بر اساس منابع تاریخی محلی، پامنار در گذشته بخشی از محله عودلاجان بود و مناره مسجد و مدرسه میرزا صالح از عناصر شاخص این گذر به شمار میرفت.
روایتهای موجود درباره تاریخ این بنا نشان میدهد که مسجد و مدرسه میرزا صالح از بناهای قدیمی تهران بوده است. منابع گردشگری و تاریخی، این مجموعه را متعلق به دوره صفویه دانستهاند و نوشتهاند که بنای مسجد در دورههای بعد دستخوش تغییر و نوسازی شده است. در دوره پهلوی نیز به دلیل فرسودگی، بنای جدیدی جایگزین ساختمان پیشین شد و نام حضرت خدیجه(س) برای مسجد به کار رفت؛ با این حال، مناره قدیمی سبب شد عنوان «مسجد پامنار» همچنان در میان مردم رواج داشته باشد.
همین مناره را باید یکی از مهمترین نشانههای هویتی محله دانست؛ نشانهای که نام پامنار نیز از آن گرفته شده است. در منابع مربوط به تاریخ این محله آمده است که وجود مناره مسجد و مدرسه میرزا صالح، از عوامل شکلگیری نام «پامنار» بوده و این گذر در تهران قدیم از مسیرهای شناختهشده میان محدوده بازار و دیگر بخشهای شهر محسوب میشده است.
اما اهمیت مسجد حضرت خدیجه(س) تنها به معماری و پیشینه تاریخی آن محدود نمیشود. بررسی برنامههای مذهبی ثبتشده از این مسجد نشان میدهد که این مکان در سالهای مختلف محل برگزاری مراسم مناسبتی و آیینهای مذهبی بوده است. برای نمونه، برگزاری برنامههای عزاداری محرم و فاطمیه در مسجد حضرت خدیجه(س) پامنار در منابع منتشرشده ثبت شده است.
در یکی از برنامههای ثبتشده، مراسم ایام مسلمیه در مسجد حضرت خدیجه(س) واقع در خیابان پامنار برگزار شده و برای آن سخنران و مداح معرفی شده است؛ موضوعی که نشان میدهد مسجد در کنار کارکرد تاریخی خود، همچنان در چرخه مناسک مذهبی شهر تهران حضور داشته است.
از این منظر، مسجد حضرت خدیجه(س) پامنار را میتوان نمونهای از پیوند میان میراث تاریخی و حیات مذهبی شهر دانست؛ بنایی که بخشی از تاریخ تهران را در خود جای داده و در عین حال، کارکرد مسجد بودن آن در قالب برگزاری آیینهای دینی استمرار پیدا کرده است.
پامنار نیز در تاریخ معاصر تهران تنها یک محدوده تجاری و تاریخی نبوده است. منابع مربوط به تاریخ محله از حضور چهرههایی مانند آیتالله سیدابوالقاسم کاشانی در این محدوده و نقش پامنار در برخی تحولات سیاسی و اجتماعی تهران یاد کردهاند. همین پیشینه باعث شده است این محله در روایت تاریخ معاصر پایتخت نیز جایگاه قابل توجهی داشته باشد.
مسجد حضرت خدیجه(س) در چنین بستری قرار گرفته است؛ بستری که در آن مسجد، بازار، محله و مناسبات اجتماعی مردم در طول تاریخ به یکدیگر پیوند داشتهاند. از همین رو، روایت این مسجد تنها روایت یک ساختمان مذهبی نیست؛ بلکه بخشی از روایت تهران قدیم و تحول آن در دورههای مختلف است.
امروز نیز هنگامی که نام مسجد حضرت خدیجه(س) پامنار به میان میآید، دو تصویر در کنار یکدیگر قرار میگیرد؛ نخست، بنایی که بخشی از گذشته تهران را نمایندگی میکند و دوم، مسجدی که همچنان در مناسبتهای مذهبی پذیرای مردم است.
حضور نام مسجد حضرت خدیجه(س) در برنامههای مذهبی سالهای مختلف، از جمله مراسم محرم و فاطمیه، نشان میدهد که این بنا صرفاً یک یادگار تاریخی نیست؛ بلکه حیات مذهبی آن نیز ادامه یافته است. به این ترتیب، مسجد پامنار را میتوان در شمار بناهایی قرار داد که تاریخ و کارکرد اجتماعی ـ مذهبی در آنها در کنار یکدیگر ادامه پیدا کرده است.
مسجد حضرت خدیجه(س) پامنار، در واقع بخشی از حافظه زنده تهران است؛ جایی که مناره قدیمی آن هنوز نام یک محله را به یاد میآورد و فضای مسجد نیز در مناسبتهای دینی همچنان با حضور مردم و برگزاری آیینهای مذهبی همراه است؛ پیوندی میان تهران تاریخی و تهران امروز.
مسجد و مدرسه «میرزاصالح» از بناهای دوره صفویه در تهران است، که به دلیل فرسوده شدن، در دوره پهلوی توسط آیتالله میرزا محمد تهرانی ـ پدر همسر امام خمینی (ره) ـ نوسازی و مسجد جدیدی با نام مسجد «حضرت خدیجه» ساخته شد که با عنوان «مسجد پامنار» شناخته میشود.
مناره این مسجد روی ساختمان قرار ندارد و درست روی زمین جا گرفته است. بههمین دلیل به این خیابان، «پامنار» میگویند.این مناره در سال ۱۳۳۴ خورشیدی با شماره ۴۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
نظر شما