به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، حمیدرضا وردی، استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی، شامگاه (۲۵ شهریور) در میز دانشگاهیان و مردم با موضوع «بررسی جریان صدر اسلام و تطابق با جریان عصر حاضر» که در حاشیه تجمع خیابان معلم برگزار شد، با تشریح برخی حوادث تاریخ اسلام، به نقش خواص، جریانهای انحرافی و ضرورت عبرتگیری از تاریخ پرداخت و گفت: حوادث تاریخی عیناً تکرار نمیشوند، اما شباهتهایی میان جریانهای مختلف در طول تاریخ وجود دارد که شناخت آنها میتواند برای جامعه امروز عبرتآموز باشد.
وی با اشاره به برخی حوادث پس از جنگ حنین و فتح مکه اظهار کرد: در جریان حنین، عدهای از مسلمانان در میانه جنگ فرار کردند و پیامبر اسلام(ص) با گروهی اندک در میدان باقی ماندند و مجدداً با دشمن وارد نبرد شدند.
وردی ادامه داد: پس از پیروزی و تقسیم غنائم نیز اختلافاتی میان برخی مسلمانان شکل گرفت چراکه پیامبر(ص) بخشی از غنائم را به افرادی که تازه مسلمان شده بودند اختصاص داد تا دل آنان به اسلام نزدیکتر شود. این مسئله برای برخی از مسلمانان که خود را محقتر میدانستند، سنگین بود و اعتراضهایی را به دنبال داشت.
وی افزود: در همین جریان، فردی اعتراض شدیدی کرد و پیامبر(ص) درباره او فرمودند که افرادی از دین خارج خواهند شد همانگونه که تیر از کمان خارج میشود و دیگر بازنمیگردد. این تعبیر، در ادامه تاریخ اسلام در بحث جریان خوارج مورد توجه قرار گرفت.
صلح؛ زمینهساز گسترش اسلام در شبهجزیره
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به پیامدهای صلح حدیبیه گفت: باید به نتایج کوتاهمدت و بلندمدت صلح توجه کرد. در فاصلهای که پس از صلح ایجاد شد، فرصت مناسبی برای گسترش ارتباط مسلمانان با قبایل مختلف فراهم آمد و تعداد مسلمانان به شکل قابل توجهی افزایش یافت.
وی بیان کرد: در ادامه همین روند، فتح مکه بدون یک جنگ گسترده اتفاق افتاد و در سال نهم هجری تقریباً تمام شبهجزیره عربستان تحت تأثیر اسلام قرار گرفت.
وردی با اشاره به حضور هیئتهای مختلف نزد پیامبر(ص) افزود: سال نهم هجری را سال هیئتها نامیدهاند زیرا گروههای مختلفی برای دیدار با پیامبر(ص) و پذیرش اسلام یا گفتوگو درباره مسائل دینی به مدینه آمدند. از جمله این گروهها، مسیحیان نجران بودند که درباره حضرت عیسی(ع) و مسائل اعتقادی با پیامبر(ص) گفتوگو کردند و جریان مباهله نیز در همین زمینه شکل گرفت.
وی ادامه داد: در سالهای بعد نیز حوادثی مانند جنگ موته و تبوک رخ داد. در جریان تبوک، پیامبر(ص) برای مقابله با رومیها حرکت کردند، اما جنگ گستردهای اتفاق نیفتاد و مسلمانان پس از رسیدن به منطقه و انجام اقدامات لازم بازگشتند.
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی تأکید کرد: اینها را باید از نتایج بلندمدت صلح دانست؛ زیرا در فرصتی که از صلح ایجاد شد، جمعیت مسلمانان افزایش پیدا کرد و قدرت و ظرفیت جامعه اسلامی نیز بیشتر شد.
فتح سرزمینها و گسترش قدرت مسلمانان پس از پیامبر(ص)
وردی با اشاره به تحولات پس از رحلت پیامبر اسلام(ص) گفت: چند سال پس از صلح حدیبیه، جمعیت مسلمانان به اندازهای افزایش یافت که سپاههای متعددی در برابر ایران و روم شکل گرفت و فتوحات گستردهای در مناطق مختلف اتفاق افتاد.
وی افزود: در برابر ایران، روند فتح سرزمینها در چند دهه دنبال شد و بخش زیادی از قلمرو ایران به تصرف مسلمانان درآمد؛ در مقابل، روند درگیری با امپراتوری روم شرقی و تصرف سرزمینهای آن نیز برای مدت طولانی ادامه داشت.
وی در ادامه با اشاره به تلاش برای تطبیق برخی حوادث تاریخی با مسائل روز گفت: باید مراقب باشیم که هر واقعه تاریخی را بدون توجه به شرایط و زمینههای آن با یک واقعه معاصر مقایسه نکنیم. برای نمونه، اگر کسی بخواهد صلح حدیبیه را با برجام مقایسه کند، باید ابتدا شرایط، موقعیت طرفین و نتایج هرکدام را دقیق بررسی کند.
وردی تصریح کرد: در ماجرای صلح حدیبیه، پیامبر(ص) از موضع قدرت وارد مذاکره شدند و شرایط تاریخی و نظامی آن زمان با مسائل سیاسی و بینالمللی امروز تفاوتهای جدی دارد؛ بنابراین نمیتوان صرفاً با تشابه لفظی «صلح» میان دو موضوع، آنها را یکسان دانست.
خواص و نقش آنان در حوادث پس از پیامبر(ص)
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی در بخش دیگری از سخنان خود به نقش خواص در تحولات تاریخ اسلام اشاره کرد و گفت: شعار «ما اهل کوفه نیستیم، علی تنها بماند» یک شعار تاریخی است و نباید آن را صرفاً یک عبارت احساسی دانست؛ چراکه در تاریخ کوفه، نمونههای متعددی از همراهی و سپس فاصله گرفتن مردم و خواص از امام علی(ع) وجود دارد.
وی با اشاره به دوران خلافت امیرالمؤمنین(ع) بیان کرد: مرکز خلافت حضرت علی(ع) کوفه و مرکز قدرت معاویه شام بود و این دو منطقه حتی از نظر پیشینه تاریخی نیز شرایط متفاوتی داشتند.
وردی افزود: پس از قتل عثمان، گروههایی از مصر، بصره و کوفه در این حادثه حضور داشتند. در ادامه، نامهای با مهر عثمان میان آنها پیدا شد که مضمون آن برخورد با معترضان بود و همین مسئله موجب شد بار دیگر درگیری شکل بگیرد.
وی ادامه داد: حضرت علی(ع) و فرزندان ایشان از جمله کسانی بودند که تلاش کردند از خانه عثمان محافظت کنند و حضرت علی(ع) معتقد بود نباید قتل خلیفه به یک رویه در جامعه اسلامی تبدیل شود.
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به جنگ جمل گفت: در جریان جمل نیز برخی از خواص در برابر امیرالمؤمنین(ع) قرار گرفتند. طلحه و زبیر که از چهرههای شناختهشده آن زمان بودند، ابتدا با حضرت بیعت کردند، اما بعداً در برابر ایشان قرار گرفتند.
وی بیان کرد: حضرت علی(ع) نسبت به نیت آنان آگاهی داشت، اما آنان با عنوان زیارت مکه از کوفه خارج شدند و در ادامه جریان جنگ جمل شکل گرفت. حتی در این ماجرا، عایشه نیز در کنار آنان قرار گرفت؛ در حالی که روایتهایی درباره هشدار پیامبر اسلام(ص) نسبت به حضور عایشه در چنین موقعیتی وجود دارد.
از صفین و حکمیت تا شکلگیری جریان خوارج
وردی در ادامه با اشاره به جنگ صفین گفت: در صفین نیز نقش خواص و ضعف تحلیل سیاسی و اجتماعی برخی افراد بهوضوح دیده میشود. در حالی که مالک اشتر تا آستانه پیروزی پیش رفته بود، با ایجاد فشار و طرح مسئله حکمیت، روند جنگ تغییر کرد.
وی افزود: امام علی(ع) مالک اشتر را برای نمایندگی پیشنهاد کرد، اما برخی از سپاهیان با این انتخاب مخالفت کردند و در نهایت ابوموسی اشعری به عنوان نماینده انتخاب شد.
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی ادامه داد: در جریان حکمیت، عمروعاص با استفاده از شرایط موجود، ابوموسی را فریب داد و مسئله از مسیر اصلی خود خارج شد. قرار بود درباره عاملان قتل عثمان تصمیمگیری شود، اما موضوع به عزل امام علی(ع) و معاویه کشیده شد.
وی بیان کرد: پس از ماجرای حکمیت، گروهی از سپاهیان حضرت علی(ع) شعار «لا حکم الا لله» سر دادند و با اصل حکمیت مخالفت کردند. این گروه بعدها به خوارج معروف شدند.
وردی گفت: خوارج افرادی بودند که از نظر ظاهری اهل عبادت بودند و حتی آثار سجده بر پیشانی داشتند، اما در تشخیص و شناخت امام زمان خود دچار خطا شدند و به جای تحلیل عمیق، بر ظواهر تکیه کردند.
وی افزود: این جریان بعدها به جنگ نهروان انجامید و در نهایت، گروهی از همین جریان در طراحی ترور حضرت علی(ع) نقش داشتند.
ترور امیرالمؤمنین(ع)؛ نتیجه انحراف جریان خوارج
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به نقشه ترور سه شخصیت سیاسی آن زمان گفت: در یک طرح هماهنگ قرار بود معاویه، عمروعاص و امام علی(ع) به قتل برسند. ابنملجم مأمور ضربه زدن به امیرالمؤمنین(ع) در کوفه شد و افراد دیگری نیز برای معاویه و عمروعاص چنین مأموریتی داشتند.
وی ادامه داد: فردی که مأمور قتل عمروعاص شده بود، در مسجد جامع مصر به او حمله کرد، اما آن شب عمروعاص به دلیل بیماری در مسجد حضور نداشت و فرد دیگری به جای او نماز جماعت را اقامه کرد و مورد حمله قرار گرفت.
وردی افزود: درباره معاویه نیز گفته شده که فرد مهاجم موفق شد ضربهای به او وارد کند، اما معاویه از آن جان سالم به در برد. در نهایت، این امیرالمؤمنین(ع) بود که در محراب مسجد کوفه مورد ضربت قرار گرفت و به شهادت رسید.
وی تأکید کرد: این حادثه نشان میدهد که چگونه یک جریان انحرافی میتواند از شعارهای ظاهراً دینی آغاز شود و در نهایت به اقدام علیه امام و ولی جامعه اسلامی منجر شود.
صلح امام حسن(ع) و خیانت برخی خواص
وردی در ادامه با اشاره به صلح امام حسن(ع) با معاویه اظهار کرد: این تصور که امام حسن(ع) از ابتدا اهل صلح بود و قیام نکرد، دقیق نیست؛ چراکه امام حسن(ع) ابتدا برای ادامه مقابله با معاویه آماده شدند و سپاهی تشکیل دادند.
وی افزود: اما در ادامه، بخشی از سپاه ایشان با تطمیع و وعدههای مالی از امام فاصله گرفتند و شرایط به گونهای شد که ادامه جنگ برای امام حسن(ع) امکانپذیر نبود.
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی تصریح کرد: بنابراین صلح امام حسن(ع) در شرایطی اتفاق افتاد که دست معاویه از نظر قدرت و امکانات برتر بود و اگر امام صلح نمیکرد، شرایط موجود تغییر اساسی نمیکرد.
وی بیان کرد: در متن صلح نیز شروطی وجود داشت که معاویه را ملزم میکرد بر اساس کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) عمل کند، به شیعیان علی(ع) آسیب نرساند و برای پس از خود جانشین تعیین نکند.
وردی ادامه داد: با این حال، معاویه به تدریج در مسیر دیگری حرکت کرد و زمینه را برای جانشینی یزید فراهم کرد.
وی با اشاره به شهادت امام حسن(ع) افزود: در تاریخ درباره نقش جعده، همسر امام حسن(ع)، در مسمومیت ایشان گزارشهایی آمده و در برخی منابع، نقش معاویه در این ماجرا مطرح شده است.
کربلا و تکرار یک الگوی تاریخی
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با اشاره به واقعه عاشورا گفت: در جریان امام حسین(ع) نیز بار دیگر نقش مردم کوفه و خواص در تاریخ دیده میشود. مردم کوفه نامههای متعددی برای امام حسین(ع) ارسال کردند و ایشان را دعوت کردند، اما در نهایت در برابر فشار حکومت همراهی لازم را انجام ندادند.
وی افزود: مسلم بن عقیل به کوفه آمد، اما شرایط تغییر کرد و بسیاری از کسانی که پیشتر اعلام حمایت کرده بودند، از صحنه خارج شدند. در نهایت، امام حسین(ع) با یاران اندک در کربلا تنها ماند.
وردی با اشاره به قیام زید بن علی نیز گفت: پس از واقعه عاشورا، در جریان قیام زید نیز شاهد تکرار بخشی از همین الگو هستیم؛ وعده حمایت وجود داشت، اما در زمان اقدام، افراد زیادی از همراهی عقب نشستند.
وی ادامه داد: این حوادث نشان میدهد که صرف ادعای حمایت کافی نیست و در لحظه تصمیم و عمل است که میزان وفاداری افراد مشخص میشود.
حوادث تاریخ عیناً تکرار نمیشوند، اما شبیه آن تکرار میشوند
وردی گفت: مهمترین نتیجهای که از مطالعه تاریخ اسلام باید گرفت این است که حوادث تاریخی عیناً تکرار نمیشوند، اما شبیه آنها بارها تکرار میشوند.
وی افزود: جریان خواص، جریانهای منافق، جریانهایی که ظواهر دینی دارند اما در تحلیل دچار خطا میشوند و افرادی که در بزنگاههای تاریخی از ولی جامعه فاصله میگیرند، همواره در تاریخ وجود داشتهاند.
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی با بیان اینکه مردم عادی معمولاً طراحیکننده اصلی جریانهای بزرگ نیستند، گفت: در بسیاری از حوادث تاریخی، خواص و افراد اثرگذار نقش مهمی در طراحی و جهتدهی جریانها داشتهاند و مردم نیز تحت تأثیر تحلیل آنان قرار گرفتهاند.
وی اظهار کرد: در دوره معاصر نیز باید مراقب باشیم که به دلیل ضعف اطلاعات، هر تحلیلی را بدون بررسی نپذیریم. اگر جایی توان تحلیل یک موضوع را نداریم، باید از افراد اهل تحلیل، علما، روحانیون و کسانی که مطالعات بیشتری دارند، سؤال کنیم.
وردی با اشاره به تأکیدات امیرالمؤمنین(ع) در نهجالبلاغه بر عبرتگیری از تاریخ گفت: در نهجالبلاغه خطبههای متعددی درباره عبرت از تاریخ و حوادث امتهای گذشته وجود دارد و هدف از نقل این حوادث، صرفاً دانستن تاریخ نیست؛ بلکه باید از آنها درس گرفت.
وی تأکید کرد: باید از آنچه بر مردم کوفه، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) گذشت عبرت بگیریم و اجازه ندهیم ضعف تحلیل، دنیاطلبی، فریب خوردن از خواص یا بیتوجهی به حقایق، جامعه را دوباره با حوادث مشابه مواجه کند.
استادیار معارف دانشگاه فرهنگیان خراسان جنوبی خاطرنشان کرد: امید است عبرتهای تاریخ آویزه گوش جامعه باشد و همه ما تلاش کنیم در بزنگاههای حساس، با شناخت درست، دچار تحلیلهای سطحی نشویم.
نظر شما