حجتالاسلام والمسلمین قاسم ترخان نویسنده نخستین درسنامه «الهیات هوش مصنوعی» در گفتگو با خبرگزاری شبستان در استان قم، با اشاره به فراگیر شدن هوش مصنوعی و ورود این فناوری به ابعاد مختلف زندگی انسان، گفت: هوش مصنوعی در کنار ظرفیتهای فراوانی که برای فعالیتهای فرهنگی، تبلیغی و اجتماعی مساجد ایجاد کرده است، چالشها و آسیبهایی نیز به همراه دارد که لازم است ائمه جماعات، فعالان مسجدی، حوزههای علمیه و دستگاههای فرهنگی نسبت به آنها آگاهی داشته باشند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: در پرداختن به مسئله مسجد تراز، علاوه بر مباحث کلی، باید به مسائل کاربردی و چالشهای جدیدی که امروز پیش روی مسجد قرار گرفته است توجه کنیم که یکی از مهمترین آنها، گسترش هوش مصنوعی و پیامدهای آن در حوزه مرجعیت دینی، تبلیغ و فعالیتهای فرهنگی است.
این پژوهشگر حوزه دین با بیان اینکه مسجد به صورت سنتی از نوعی مرجعیت دینی و اجتماعی برخوردار بوده است، افزود: یکی از انتظاراتی که مردم از امام جماعت و روحانی مسجد دارند، پاسخگویی به مسائل شرعی، اعتقادی و فقهی و کمک به حل مشکلات دینی آنان است؛ اما امروز با گسترش هوش مصنوعی، بخشی از مردم برای دریافت پاسخ پرسشهای خود به این فناوری مراجعه میکنند.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» ادامه داد: ممکن است فردی سؤال فقهی، اعتقادی یا دینی خود را از هوش مصنوعی بپرسد، اما هوش مصنوعی لزوماً پاسخ صحیح و قابل اعتماد ارائه نمیدهد و حتی ممکن است پاسخ نادرست تولید کند. از سوی دیگر، همه کسانی که از هوش مصنوعی استفاده میکنند، توانایی ارزیابی علمی و دقیق پاسخهای آن را ندارند.
حجتالاسلام والمسلمین ترخان این مسئله را یکی از چالشهای جدید پیش روی مرجعیت دینی دانست و تصریح کرد: نمیتوان از ظرفیتهای فراوان هوش مصنوعی غافل شد، اما همزمان باید برای چالشهایی که این فناوری ایجاد میکند تدبیر داشته باشیم و اجازه ندهیم استفاده ناآگاهانه از آن موجب تضعیف جایگاه مرجعیت علمی و دینی شود.
ضرورت تولید هوش مصنوعی قابل اعتماد در حوزه دین
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی بر ضرورت تدوین یک برنامه کلان در کشور برای مواجهه با این مسئله تأکید کرد و گفت: مراکز حوزوی، مراکز فناوری و دستگاههای دولتی باید با همکاری یکدیگر برای تولید سامانهها و ابزارهای هوش مصنوعی تخصصی در حوزه دین و فقه اقدام کنند تا اگر پاسخی در زمینه مسائل فقهی و دینی ارائه میشود، مبتنی بر منابع معتبر و قابل اعتماد باشد. البته دراین زمینه کارهایی صورت گرفته است اما ناکافی به نظر میرسد و نیازمند تکمیل و ارتقا است.
حجتالاسلام والمسلمین ترخان افزود: هر اندازه نیز که این سامانهها پیشرفت کنند، باز هم نمیتوانند جایگزین مراجعه به علما، مراجع دینی و روحانیت شوند؛ بنابراین باید هم فناوری قابل اعتماد تولید شود و هم مردم نسبت به جایگاه و میزان اعتبار پاسخهای هوش مصنوعی آگاهی پیدا کنند.
وی خاطرنشان کرد: باید سطحی از فرهنگ و سواد عمومی در جامعه ایجاد شود که مردم هوش مصنوعی را جایگزین مرجعیت علمی و دینی روحانیون، علما و ائمه جماعات نکنند و بدانند که این فناوری یک ابزار است و پاسخ آن نیز نیازمند ارزیابی و اعتبارسنجی است.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» ادامه داد: در این زمینه دو نوع اقدام ضروری است؛ نخست کار فرهنگی برای آگاه کردن مردم از ظرفیتها، محدودیتها و میزان اعتبار هوش مصنوعی و دوم یک برنامه ملی برای توسعه هوش مصنوعیهای تخصصی که بتوانند با اتکا به متون معتبر دینی، پاسخهای دقیقتری ارائه دهند.
وی با اشاره به مسئله خطا و به اصطلاح «توهم» هوش مصنوعی گفت: باید تلاش شود سامانههایی در حوزه دین تولید شود که پاسخهای آنها متنمحور، مستند و دارای اتقان بیشتری باشد و از تولید پاسخهای غیرواقعی و نادرست جلوگیری شود.
هوش مصنوعی؛ فرصتی برای تحول در تبلیغ مسجدی
حجتالاسلام والمسلمین ترخان در ادامه با اشاره به سوی دیگر مسئله هوش مصنوعی گفت: نباید تنها به آسیبهای این فناوری توجه کرد؛ چراکه هوش مصنوعی ظرفیتهای فراوانی برای فعالیتهای فرهنگی و تبلیغی در اختیار مساجد قرار داده است که باید از آنها استفاده کرد.
وی اظهار کرد: ائمه جماعات، کانونهای فرهنگی مساجد و فعالان مسجدی میتوانند از هوش مصنوعی برای تولید محتوای فرهنگی و دینی استفاده کنند؛ از تولید کلیپ و نماهنگ گرفته تا تبدیل یک داستان یا محتوای دینی به فیلم کوتاه و استفاده از قالبهای جذاب و متنوع برای انتقال پیام دین.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با تأکید بر اینکه شیوه انتقال پیام به نسل جدید تغییر کرده است، افزود: نسل امروز با فناوریهای نوین آشناست و نمیتوان انتظار داشت که مسجد بدون شناخت ابزارهای جدید بتواند ارتباط مؤثری با این نسل برقرار کند.
وی تصریح کرد: مساجد، ائمه جماعات و کانونهای فرهنگی نمیتوانند از این قافله عقب بمانند و نسبت به ظرفیتهای هوش مصنوعی بیتفاوت باشند؛ بلکه باید این فناوری را به عنوان یک ابزار جدید برای تبلیغ، آموزش، فرهنگسازی و انتقال معارف اسلامی مورد استفاده قرار دهند.
ضرورت برگزاری دورههای آموزش هوش مصنوعی برای ائمه جماعات
حجتالاسلام والمسلمین ترخان بر ضرورت مهارتآموزی در این زمینه تأکید کرد و گفت: لازم است دورههای آموزشی برای ائمه جماعات، فعالان کانونهای فرهنگی و مؤمنان و کنشگران حاضر در مساجد برگزار شود تا آنان هم با چالشها و پیامدهای هوش مصنوعی آشنا شوند و هم ظرفیتها و امکانات این فناوری را برای پیشبرد اهداف دینی و فرهنگی فرا بگیرند.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» ادامه داد: برگزاری چنین دورههایی باید با همکاری مراکز فرهنگی، آموزشی و پژوهشی صورت گیرد و مساجد نیز میتوانند با استفاده از ظرفیت این مراکز، زمینه آموزش و مهارتآموزی فعالان خود را فراهم کنند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی گفت: امروز دیگر صرفاً آشنایی نظری با هوش مصنوعی کافی نیست، بلکه ائمه جماعات و فعالان مسجدی باید مهارت استفاده از آن را نیز کسب کنند؛ زیرا کسی که ابزار و فناوری را نشناسد، نمیتواند از ظرفیتهای آن برای فعالیت فرهنگی و تبلیغی استفاده کند.
سوگیریهای هوش مصنوعی؛ چالش مهمی که باید شناخته شود
وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به یکی دیگر از آسیبهای فناوریهای نوین اظهار کرد: مسئله مهم دیگر، سوگیریهای موجود در فناوریهای جدید و به ویژه هوش مصنوعی است.
حجتالاسلام والمسلمین ترخان با بیان اینکه فضای مجازی نیز در لایههای پنهان خود دارای سوگیریها و جهتگیریهایی است، گفت: گاهی تصور میشود فضای مجازی یک فضای کاملاً آزاد، بیطرف و فاقد جهتگیری است، در حالی که چنین نیست و در لایههای پنهان این فضا، سازوکارهایی وجود دارد که میتواند بر نوع دریافت، انتخاب و تحلیل مخاطب تأثیر بگذارد.
وی با تشبیه فضای مجازی به کوه یخ افزود: آنچه از فضای مجازی دیده میشود، تنها بخش کوچکی از واقعیت است و بخشهای پنهان آن میتواند بر رفتار و ذهن کاربران تأثیر بگذارد.
این پژوهشگر ادامه داد: همین مسئله در مورد هوش مصنوعی نیز وجود دارد و ما با انواع سوگیریها، از جمله سوگیریهای الگوریتمی مواجه هستیم؛ بنابراین شناخت این سوگیریها برای کسانی که میخواهند ازهوش مصنوعی در حوزه دین و فرهنگ استفاده کنند، ضروری است.
ضرورت شناخت فلسفه هوش مصنوعی
حجتالاسلام والمسلمین ترخان تأکید کرد: برای اینکه بتوانیم با این چالشها مواجه شویم، لازم است هوش مصنوعی را صرفاً به عنوان یک ابزار فنی نبینیم، بلکه باید با فلسفه هوش مصنوعی و مبانی شکلدهنده آن نیز آشنا شویم.
وی افزود: باید بدانیم هوش مصنوعی بر چه مبانی فلسفی و معرفتشناختی استوار است، چه تصوری از شناخت و معرفت در آن وجود دارد و چه مبانی فکری و فلسفی در شکلگیری این فناوری نقش داشته است.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» با اشاره به اهمیت مباحث فلسفه هوش مصنوعی و الهیات هوش مصنوعی اظهار کرد: اگر این مبانی را نشناسیم، ممکن است در معرض آسیبهای این فناوری قرار بگیریم، بدون آنکه متوجه منشأ و سازوکار این آسیبها باشیم.
وی ادامه داد: درسنامهها و مطالعاتی که در حوزه الهیات هوش مصنوعی شکل گرفته، از این جهت اهمیت دارد که به ما کمک میکند فناوری را عمیقتر بشناسیم و صرفاً به استفاده سطحی از ابزارها اکتفا نکنیم.
فناوری تنها ابزار نیست؛ جهانبینی انسان را نیز تحت تأثیر قرار میدهد
حجتالاسلام والمسلمین ترخان با اشاره به دیدگاه برخی اندیشمندان درباره تأثیر فناوری بر جهانبینی انسان گفت: برخی معتقدند فناوریهای جدید صرفاً ابزارهایی برای انجام کارها نیستند، بلکه میتوانند نوع نگاه انسان به جهان را نیز تغییر دهند.
وی توضیح داد: انسان جهان را از دریچه و قاب فناوریهایی که در اختیار دارد مشاهده میکند و این فناوریها میتوانند نوع نگاه او به جهان، انسان، روابط اجتماعی و حتی سبک زندگی را تحت تأثیر قرار دهند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی افزود: این موضوع پیش از این در مباحث فلسفه فضای مجازی مورد توجه قرار گرفته و در بحث فلسفه هوش مصنوعی نیز باید جدی گرفته شود؛ چراکه امروز فضای مجازی و فناوریهایی مانند هوش مصنوعی به بخشی از زندگی روزمره انسان تبدیل شدهاند.
وی گفت: برای بسیاری از مردم، به ویژه نسل جوان، فضای مجازی و فناوریهای جدید دیگر یک فضای حاشیهای نیست، بلکه به نوعی «زیست دوم» تبدیل شده است و بنابراین مسجد نیز باید این واقعیت جدید را بشناسد.
حجتالاسلام والمسلمین ترخان با اشاره به برخی دیدگاههای فلسفی درباره نسبت فضای مجازی و واقعیت اظهار کرد: برخی اندیشمندان حتی معتقدند آنچه در فضای مجازی اتفاق میافتد، در مواردی میتواند از فضای واقعی تأثیرگذارتر باشد و مفاهیمی مانند «واقعیت حاد» نیز در همین زمینه مطرح شده است؛ به این معنا که بازنماییهایی که در فضای مجازی شکل میگیرد، میتواند به بخشی از واقعیت اجتماعی تبدیل و جایگزین امور واقعی شود.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» تصریح کرد: فارغ از جزئیات این مباحث فلسفی، نکته مهم این است که اگر مسجد این فضا و فناوری را نشناسد، ممکن است هم از ظرفیتهای آن محروم شود و هم در معرض آسیبهای آن قرار گیرد.
مسجد باید پیشگام استفاده هوشمندانه از فناوری باشد
حجتالاسلام والمسلمین ترخان در پایان تأکید کرد: مسجد تراز باید همگام با تحولات زمان حرکت کند و از فناوریهایی که میتوانند در خدمت انسان و جامعه قرار گیرند، استفاده کند؛ اما این استفاده باید آگاهانه و همراه با شناخت باشد. ائمه جماعات و فعالان مسجدی باید ابتدا خودشان آگاهی لازم را کسب کنند، ظرفیتهای هوش مصنوعی را بشناسند، از آن برای تولید و انتقال محتوای دینی بهره بگیرند و در عین حال جامعه را نسبت به خطرات و آسیبهای احتمالی این فناوری آگاه کنند.
نظر شما