به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، حجتالاسلام والمسلمین رسول جعفریان در مراسم رونمایی از هفت اثر از اندیشمندان استرآباد، که هم اکنون در قم در حل برگزاری است با اشاره به مطالعات خود درباره تاریخ این منطقه اظهار کرد: حدود ۲۶ سال پیش مقالهای درباره استرآباد نوشتم و از همان زمان با پیشینه تاریخی این منطقه آشنایی بیشتری پیدا کردم.
وی با اشاره به تفاوت تاریخی میان استرآباد و جرجان افزود: استرآباد و جرجان دو منطقه متفاوت بودند و جرجان قدیم در محدودهای نزدیک به گنبدکاووس امروزی قرار داشته و با استرآباد فاصله قابل توجهی داشته است.
جعفریان با اشاره به تغییر نام استرآباد به گرگان در دوره معاصر گفت: در سال ۱۳۱۶، فرهنگستان علوم نام استرآباد و صحرا را به «گرگان و دشت» تغییر داد و بعدها نام گرگان برای این منطقه تثبیت شد؛ در حالی که استرآباد دارای پیشینه تاریخی و فرهنگی بسیار ارزشمندی است.
استرآباد؛ یکی از شهرهای فرهنگی شیعه
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران با تأکید بر جایگاه علمی استرآباد اظهار کرد: وقتی از یک «شهر فرهنگی» سخن میگوییم، منظور شهری است که دارای مکتب فکری و مجموعهای از آرا و اندیشههای مشخص باشد؛ همانگونه که از مکتب حله و مکتب نجف سخن گفته میشود، استرآباد نیز ظرفیت آن را دارد که به عنوان یک مکتب و حوزه فکری مستقل مورد مطالعه قرار گیرد.
وی ادامه داد: در میان شهرهای مهم فرهنگی شیعه، از کوفه و قم گرفته تا بغداد، حله، نجف، کربلا و مشهد، استرآباد نیز جایگاه قابل توجهی داشته است و چهرههایی که از این منطقه برخاستهاند، در تحولات فکری تشیع نقشآفرین بودهاند.
جعفریان با اشاره به نقش علمای استرآباد در دوره صفویه گفت: استرآباد در شکلگیری و انسجام اندیشه شیعی در دولت صفوی نقش مهمی داشته است و برخی از شخصیتهای علمی این منطقه در ارتباط با دستگاه صفوی قرار داشتند و در انتقال و ساماندهی اندیشه شیعی نقش ایفا کردند.
وی افزود: به اعتقاد من، ظرفیت آن وجود دارد که پژوهشی مستقل با عنوان «مکتب شیعی استرآباد» انجام شود؛ همانگونه که درباره مکتب قم یا حله پژوهشهای متعددی صورت گرفته است.
گسترش اندیشه شیعی از استرآباد تا سرزمینهای دیگر
این استاد دانشگاه تهران با اشاره به ارتباط علمی و فرهنگی استرآباد با دیگر مراکز علمی جهان اسلام اظهار کرد: در قرون هشتم و نهم، استرآباد یکی از مراکز مهم ادبیات، فلسفه و علوم اسلامی بود، هرچند برای رسیدن به مراتب عالی علمی، ارتباط با مراکزی همچون هرات و شیراز نیز ضروری بود.
وی با بیان اینکه استرآباد در دورههای مختلف رنگ و هویت شیعی پررنگی داشته است، افزود: شواهد تاریخی نشان میدهد که اندیشههای شیعی از این منطقه به آذربایجان و سپس به آسیای صغیر منتقل شده و در میان گروههایی که بعدها در شکلگیری جریان صفوی نقش داشتند، تأثیر گذاشته است.
جعفریان ادامه داد: طوایف قزلباش که بعدها در حمایت از صفویان نقش مهمی ایفا کردند، در طول دو قرن از جریانهای فکری مناطق مختلف از جمله استرآباد تأثیر پذیرفتند.
وی با اشاره به برخی آثار و ادبیات شیعی برجایمانده از این منطقه گفت: وجود آثاری با مضامین شدیداً شیعی و ادبیات مرتبط با فرهنگ اهلبیت(ع) نشان میدهد که این جریان فکری در بطن جامعه استرآباد ریشه داشته است.
ضرورت احیای میراث علمی استرآباد
رئیس کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران با تأکید بر ضرورت توجه بیشتر به پیشینه علمی استرآباد گفت: سابقه علمی این منطقه، یک تکلیف فرهنگی و علمی را متوجه ما میکند و آن، حفظ میراث علمی شهرهایی است که در تاریخ اندیشه اسلامی نقش داشتهاند و تلاش برای استمرار و معرفی خاندانها و عالمان آنهاست.
وی با اشاره به تجربه شهر قم در حفظ جایگاه علمی خود افزود: قم در دوره صفویه اهمیت داشت و در دوره قاجار نیز با حضور شخصیتهایی همچون حاج شیخ عبدالکریم حائری، جایگاه علمی خود را حفظ کرد؛ به همین ترتیب، استرآباد نیز ظرفیت آن را دارد که ریشههای علمی و تاریخی خود را حفظ و تقویت کند.
جعفریان فعالیتهای علمی و فرهنگی انجامشده در منطقه را ارزشمند دانست و اظهار کرد: وجود شخصیتهای علمی، مؤسسات پژوهشی و نشریات تخصصی مرتبط با این منطقه، زمینه مناسبی برای تقویت جایگاه علمی و فرهنگی استرآباد فراهم کرده است.
گنجینهای از اطلاعات تاریخی در منابع کهن
این پژوهشگر تاریخ اسلام با اشاره به پژوهشهای خود درباره منابع تاریخی گفت: در جریان بررسی تاریخ اسلام و استخراج اطلاعات مربوط به شهرهای مختلف از منابع کهن، اطلاعات قابل توجهی درباره استرآباد و جرجان به دست آمده است.
وی افزود: در کتابهای تاریخی قدیمی، اطلاعات فراوانی درباره عالمان، محلات، مساجد و ساختار اجتماعی جرجان وجود دارد و در پژوهشهایی مانند «اطلس شیعه» نیز بر اساس منابع تاریخی، نقشهای از جرجان و اطلاعات مربوط به محلات و مساجد آن بازسازی شده است.
جعفریان با اشاره به از بین رفتن بخش زیادی از آثار جرجان قدیم گفت: متأسفانه بخش قابل توجهی از این شهر تاریخی در اثر حملات ویرانگر از بین رفته و امروز تنها بخش محدودی از آن باقی مانده است؛ با این حال، اطلاعات موجود در منابع مکتوب میتواند برای بازسازی تاریخ و هویت این منطقه مورد استفاده قرار گیرد.
وی در پایان با ابراز امیدواری نسبت به تقویت جایگاه علمی و فرهنگی این منطقه خاطرنشان کرد: امیدوارم مرکزیت و جایگاه شیعی استرآباد بیش از گذشته تقویت شود و با استفاده از منابع خطی و تاریخی، ریشههای علمی و فرهنگی این منطقه شناسایی، حفظ و به نسلهای آینده معرفی شود.
نظر شما