به گزارش خبرگزاری شبستان از ایلام؛ برخی شخصیتها تنها در یک مقطع تاریخی ظهور نمیکنند؛ بلکه نام و اندیشهشان با بخشی از تاریخ یک ملت گره میخورد. آیتالله سیدمحمود طالقانی از همین چهرههاست؛ روحانی مبارزی که سالها پیش از پیروزی انقلاب اسلامی در برابر استبداد ایستاد، زندان و تبعید را تجربه کرد و سرانجام پس از پیروزی انقلاب، به عنوان نخستین امام جمعه تهران، در جایگاهی قرار گرفت که بعدها به یکی از مهمترین تریبونهای عمومی کشور تبدیل شد.
طالقانی در سال ۱۲۸۹ در طالقان متولد شد و پس از طی تحصیلات حوزوی، فعالیتهای علمی، قرآنی و اجتماعی خود را دنبال کرد. نگاه او به دین، نگاهی جدا از مسائل جامعه نبود؛ قرآن را برای زندگی مردم میخواست و معتقد بود دین باید در برابر ظلم، استبداد و بیعدالتی موضع داشته باشد.
همین نگاه، او را از سالها پیش از انقلاب وارد عرصه مبارزه کرد؛ مبارزهای که بارها به دستگیری و زندان او انجامید، اما نتوانست ارتباطش با مردم را قطع کند.
روحانی مبارزی که «ابوذر زمان» شد
طالقانی در میان مردم به صراحت، سادهزیستی و روحیه عدالتخواهی شناخته میشد و لقب «ابوذر زمان» بیش از هر چیز بیانگر تصویری بود که جامعه از او به عنوان عالمی مبارز و عدالتخواه داشت.
او تلاش میکرد مفاهیم قرآن و نهجالبلاغه را با مسائل اجتماعی و سیاسی روز پیوند دهد و همین ویژگی باعث شد سخنانش برای طیفهای مختلف جامعه، بهویژه جوانان، جذاب و اثرگذار باشد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز طالقانی در شمار شخصیتهای مؤثر نظام تازهتأسیس قرار گرفت و در شورای انقلاب و سپس مجلس خبرگان قانون اساسی حضور یافت.
اما یکی از ماندگارترین فصلهای زندگی او، زمانی رقم خورد که مسئولیت اقامه نماز جمعه تهران را برعهده گرفت.
۵ مرداد؛ دانشگاه تهران و نخستین نماز جمعه انقلاب
در پنجم مرداد ۱۳۵۸، زمین چمن دانشگاه تهران شاهد صحنهای تاریخی بود؛ جمعیتی گسترده گرد هم آمدند تا نخستین نماز جمعه رسمی تهران پس از پیروزی انقلاب اسلامی را به امامت آیتالله طالقانی اقامه کنند.
این نماز تنها یک مراسم عبادی نبود؛ بلکه در فضای پرالتهاب ماههای نخست انقلاب، فرصتی برای گفتوگو با مردم، تبیین شرایط کشور و تأکید بر ضرورت وحدت جامعه به شمار میرفت.
حجتالاسلام والمسلمین کریمیتبار امام جمعه ایلام در گفتوگو با خبرنگار ما درباره اهمیت این اتفاق اظهار کرد: طالقانی از جمله روحانیونی بود که تلاش داشت میان آموزههای دینی و مسائل واقعی جامعه پیوند برقرار کند و به همین دلیل، نماز جمعه در نگاه او صرفاً یک مراسم عبادی نبود، بلکه میتوانست محلی برای آگاهیبخشی و تقویت همبستگی اجتماعی باشد.
وی افزود: انتخاب طالقانی برای امامت جمعه تهران نیز از همین منظر اهمیت داشت؛ او پیش از انقلاب سابقه طولانی مبارزه داشت و ارتباط گستردهای با اقشار مختلف مردم برقرار کرده بود و همین ویژگی، سخنانش را در فضای آن روز جامعه اثرگذار میکرد.
نماز جمعه در نگاه طالقانی؛ تریبون مردم
نماز جمعهای که طالقانی اقامه کرد، در شرایطی برگزار میشد که کشور با مسائل و چالشهای متعددی روبهرو بود. انقلاب تازه به پیروزی رسیده بود، گروههای سیاسی مختلف در جامعه فعال بودند و آینده نظام سیاسی هنوز در حال شکلگیری بود.
در چنین فضایی، تأکید بر وحدت اهمیت ویژهای داشت.
امام جمعه ایلام معتقد است: یکی از ویژگیهای مهم طالقانی، تلاش برای نزدیککردن گروههای مختلف اجتماعی بود. او به خوبی میدانست که جامعه پس از یک انقلاب بزرگ، بیش از هر چیز به انسجام و گفتوگو نیاز دارد.
وی ادامه داد: تریبون نماز جمعه در نگاه طالقانی میتوانست حلقه ارتباطی میان مردم، مسائل جامعه و ارزشهای دینی باشد. به همین دلیل خطبههای او را نمیتوان صرفاً در چارچوب مسائل عبادی تحلیل کرد؛ بخش قابل توجهی از سخنانش به مسائل اجتماعی، سیاسی و دغدغههای مردم اختصاص داشت.
قرآن؛ محور اندیشه طالقانی
یکی از مهمترین ابعاد شخصیت طالقانی، فعالیتهای قرآنی او بود. اثر شناختهشده «پرتوی از قرآن» نیز بازتابی از همین نگاه است؛ تفسیری که تلاش میکند آیات قرآن را از فضای صرفاً نظری خارج کرده و با مسائل انسان و جامعه پیوند دهد.
طالقانی قرآن را کتابی برای زندگی میدانست و تلاش میکرد مفاهیم آن را برای نسل جدید قابل فهم کند. همین رویکرد باعث شد آثار و سخنان او تنها مخاطب حوزوی نداشته باشد و در میان دانشجویان، روشنفکران و اقشار مختلف جامعه نیز مورد توجه قرار گیرد.
چرا طالقانی برای مردم محبوب بود؟
شاید پاسخ این پرسش را بتوان در سه واژه خلاصه کرد: مردم، عدالت و آزادی.
طالقانی خود را از مردم جدا نمیکرد و تلاش داشت زبانش برای جامعه قابل فهم باشد. سادهزیستی او نیز فاصله میان عالم دینی و مردم را کمتر میکرد.
امام جمعه ایلام در ادامه با اشاره به محبوبیت طالقانی گفت: اعتماد مردم به طالقانی حاصل یک اتفاق کوتاهمدت نبود. او سالها در کنار مردم و در برابر استبداد حضور داشت و هزینه این مبارزه را نیز پرداخت کرده بود. زندان و فشارهای سیاسی نتوانست او را از جامعه جدا کند و همین سابقه، سرمایه اجتماعی قابل توجهی برای او ایجاد کرده بود.
صلح و گفتوگو به جای تعمیق اختلاف
یکی از دغدغههای جدی طالقانی پس از انقلاب، جلوگیری از تشدید اختلافات داخلی بود. او در مقطعی حساس از تاریخ کشور، بر ضرورت گفتوگو، مدارا و حفظ وحدت تأکید داشت.
این ویژگی امروز نیز یکی از مهمترین بخشهای میراث فکری او محسوب میشود.
وی معتقد است: اگر بخواهیم اندیشه طالقانی را برای نسل امروز بازخوانی کنیم، باید به مفاهیمی مانند عدالتخواهی، مردمگرایی، قرآنمحوری، مبارزه با استبداد و تلاش برای وحدت جامعه توجه کنیم؛ زیرا این مفاهیم محدود به یک دوره تاریخی نیستند.
آخرین خطبه و پایان یک زندگی پُرماجرا
عمر حضور طالقانی در جایگاه امام جمعه تهران کوتاه بود.
او در ۱۶ شهریور ۱۳۵۸، آخرین نماز جمعه خود را در بهشت زهرا و در کنار مزار شهدای ۱۷ شهریور اقامه کرد و تنها سه روز بعد، در ۱۹ شهریور، درگذشت.
خبر رحلت او جامعه انقلابی آن روز را در شوک فرو برد. مردی که سالها با استبداد مبارزه کرده و در نخستین ماههای انقلاب، یکی از مهمترین تریبونهای عمومی کشور را در اختیار داشت، ناگهان از میان مردم رفت، اما مرگ پایان اثرگذاری او نبود.
میراثی که باقی ماند
آیتالله طالقانی تنها چند هفته فرصت داشت تا در جایگاه نخستین امام جمعه تهران سخن بگوید، اما همان حضور کوتاه، نام او را برای همیشه با تاریخ نماز جمعه جمهوری اسلامی پیوند زد.
او نماز جمعه را در روزهایی اقامه کرد که جامعه بیش از هر زمان دیگری به وحدت، آگاهی و امید نیاز داشت و تلاش کرد این تریبون را به محلی برای ارتباط با مردم و تبیین مسائل جامعه تبدیل کند.
امروز، بیش از چهار دهه پس از رحلت او، نام طالقانی همچنان با نخستین نماز جمعه انقلاب، مبارزه با استبداد، تفسیر قرآن و دفاع از عدالت گره خورده است.
آیتالله سیدمحمود طالقانی رفت، اما صدای او در تاریخ ماند؛ صدای عالمی که از زندان تا محراب، از قرآن تا سیاست و از مبارزه تا وحدت، همواره مردم را مخاطب قرار داد. شاید به همین دلیل است که «ابوذر زمان» هنوز هم یکی از ماندگارترین نامها در حافظه تاریخ انقلاب اسلامی ایران است.
نظر شما