خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: مسجد جامع پاریس، بنای فرهنگی شاخصی که در قلب این شهر واقع شده، صدمین سالگرد تاسیس خود را جشن میگیرد. این مسجد که به عنوان بنای یادبود جنگ و برای ادای احترام به سربازان مسلمانی که در جریان جنگ جهانی اول جان باخته بودند ساخته شد، نخستین مسجد دائمی در پایتخت فرانسه به شمار میرفت و همچنان تنها مسجد این شهر است که با مناره و گنبد بنا شده است.
داستان ساخت این مسجد، بازتابدهنده سیاستهای استعماری در پاریس در دوران میاندو جنگ است. اگرچه برآوردها متفاوت است، اما پژوهشگران عموما اتفاق نظر دارند که بیش از ۵۰۰ هزار نفر از قلمروهای امپراتوری فرانسه از جمله کشورهایی در شمال و غرب آفریقا و جنوب شرقی آسیا بین سالهای ۱۹۱۴ تا ۱۹۱۸ برای فرانسه جنگیدند.
این نیروها در مناطق حساس مستقر شدند و تلفات سنگینی را نیز متحمل شدند. مسلمانان حدود ۷۰ درصد از مجموع ۱۰۰ هزار سربازِ کشتهشده در میدان نبرد را تشکیل میدادند. فرانسه در طول جنگ و پس از آن به دنبال راههایی برای ارج نهادن به فداکاریهای اتباع مسلمان خود بود.
پیامهای نمادین بناهای یادبود جنگ در دهههای ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ اغلب بیش از آنکه درباره سربازان کشتهشده در نبرد اطلاعات دهند، گویای حقایقی درباره سیاست و جامعه هستند و مسجد جامع پاریس نیز از این قاعده مستثنی نیست.
خاستگاه مسجد جامع
در دوران جنگ، یک مدرسه کشاورزی سابق در حومه پاریس به بیمارستانی موقت برای سربازان تبدیل شد. در سال ۱۹۱۶، مسجدی چوبی موسوم به «مسجد نوژان» به این مجموعه افزوده شد تا به شمار زیاد بیماران مسلمان آن بیمارستان خدمترسانی کند.
وزیر امور خارجه فرانسه این مسجد را راهی برای ارج نهادن به فداکاریهای سربازان مسلمان توصیف کرد، اما قرار نبود این بنا دائمی باشد. این مسجد پس از بازگشت سربازان به وطن در سال ۱۹۱۹ تعطیل و در دهه ۱۹۲۰ تخریب شد. تا آن زمان، عملیات ساخت «مسجد جامع» با حمایت دولت فرانسه و تشکیلات اداری مستعمرات آفریقایی آغاز شده بود.
قرار بود یک انجمن مذهبیِ متعلق به اهالی شمال آفریقا، مسئولیت ساخت و مدیریت مسجد جامع و همچنین یک موسسه آموزشی اسلامیِ وابسته به آن را بر عهده بگیرد.
«انجمن اماکن مقدس اسلام» در سال ۱۹۱۷ تاسیس شده بود تا سفر زیارتی سالانه مسلمانان شمال آفریقا به مکه و مدینه را در دوران جنگ تسهیل کند. تا سال ۱۹۲۰، این انجمن خصوصی هدایت پروژه دولتیِ احداث بنای یادمانی جدید در پاریس را در دست گرفت.
سیاستمداران فرانسوی به چند دلیل از این سازوکار حمایت میکردند. نخست آنکه، این کار به مسجد مشروعیت میبخشید؛ حامیان تاکید داشتند که مسجد توسط مسلمانان و برای آنان طراحی شده و دخالت دولت در آن اندک بوده است. دوم اینکه، این روش به مقامات اجازه میداد تا از نقض قانون تفکیک کلیسا از دولت پرهیز کنند.
قانون ۹ دسامبر ۱۹۰۵، آزادی مذهب را به رسمیت میشناخت اما استفاده از بودجه عمومی برای حمایت از نهادهای مذهبی را ممنوع کرده بود. از این رو، سیاستمداران فرانسوی برای حفظ ظاهرِ بیطرفی مذهبی، مبلغ ۵۰۰ هزار فرانک را جهت تامین هزینههای ساخت در اختیار «انجمن اماکن مقدس اسلام» قرار دادند.
ساخت مسجد
با تامین بخشی از بودجه، «انجمن اماکن مقدس اسلام » به زمینی برای احداث بنا نیاز داشت. در طرحهای اولیه، مکان پیشنهادی برای «مسجد جامع» در نزدیکی مجموعهای که بنای یادبود برای قهرمانان نظامی فرانسه است در نظر گرفته شده بود؛ اما مسجد به جای آنکه در مجاورت این مجموعه موجود ساخته شود، در زمینی خالی در «محله لاتین» که کانون روشنفکری شهر محسوب میشد، بنا شد.
این مکان جدید به دلیل در دسترس بودن انتخاب شد، اما برای حامیان پروژه، دستمایههای تبلیغاتی دیگری نیز فراهم آورد. سیاستمداران فرانسوی مدعی بودند که قرار گرفتن مسجد در چنین موقعیت ممتازی در مرکز پاریس، نشاندهنده احترام عمیق فرانسه به اسلام است.
علاوه بر این، نزدیکی مسجد به دانشگاه سوربون که قدیمیترین و معتبرترین دانشگاه کشور است بر ماهیت آموزشی این پروژه تاکید بیشتری میکرد.
مسجد جامع که بین سالهای ۱۹۲۲ تا ۱۹۲۶ ساخته شد، شامل نمازخانه، کتابخانه، حمام عمومی، اقامتگاه و رستوران بود. این مکان، فضایی معنوی بود که درهای آن به روی مسلمانان، عموم مردم پاریس و گردشگران باز بود.
همانطور که «مصطفی بیومی»، نویسنده و روزنامهنگار استدلال میکند، این مسجد اسلام را در معرض دید عموم قرار میداد؛ اما قدردانی از فداکاریهای سربازان مسلمان، نمود و بازتاب کمتری داشت.
یادمانی برای جنگ
مقامات دولتی همواره از «مسجد جامع» به عنوان یادمانی برای جنگ یاد میکردند. در سال ۱۹۲۱، «آلبر سارو»، وزیر مستعمرات، این مسجد را نمادی از برادری مسلمانان که در میدانهای نبرد مهر تایید خورده بود، توصیف کرد.
در مراسم کلنگزنی این بنا در سال ۱۹۲۲، «پل فلورو»، عضو شورای شهر پاریس، اظهار داشت که این موسسه اسلامی جدید بهعنوان بنایی یادبود برای گرامیداشت آن دسته از سربازان مسلمانی که در راه فرانسه جان باختند، برپا خواهد شد.
پس از جنگ، بناهای یادبود جانباختگان جنگ در سراسر فرانسه پدیدار شدند. این بناها فاقد نمادهای مذهبی بودند و در مکانهایی خارج از گورستانها و کلیساها ساخته میشدند. صدها بنای یادبود مشابه نیز در دوران میاندوجنگ در الجزایر تحت استعمار فرانسه بنا شد.
ساخت مسجدی با معماری شمال آفریقا در پایتخت فرانسه نیز راهی برای ادای احترام به سربازان مسلمان بود، اما این پیام اغلب از دید بازدیدکنندگان پنهان میماند.
تابلوی تاریخی پاریس که در بیرون ورودی مسجد نصب شده، هیچ اشارهای به جنگ جهانی اول ندارد. همچنین هیچ فهرستی از نام سربازان در معرض دید قرار نگرفته است؛ امری که در دوران پس از جنگ، رویهای رایج برای بزرگداشت محسوب میشد.
سرانجام در سال ۲۰۱۴ بود که فرانسوا اولاند، رئیسجمهوری وقت فرانسه از دو لوح دیواری در داخل مسجد جامع رونمایی کرد که یاد سربازان مسلمانی را که در هر یک از جنگهای جهانی برای فرانسه جنگیده بودند، گرامی میداشت.
نظر شما