به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از خراسان جنوبی، دکتر مفید فردوسی، دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند، شامگاه (۱۱ شهریور) در میز «دانشگاهیان و مردم» که با موضوع «کارکردهای اجتماعی، اقتصادی وقف در استان» در جریان تجمعات میدان مادر بیرجند برگزار شد، با اشاره به جایگاه وقف در فرهنگ اسلامی اظهار داشت: پیامبر اکرم(ص) فرمودند پس از مرگ انسان، عمل او قطع میشود مگر در سه مورد؛ صدقه جاریه، علمی که دیگران از آن بهرهمند شوند و فرزند صالحی که برای انسان دعا کند.
وی افزود: وقف یکی از بهترین مصادیق صدقه جاریه است و جالب اینکه در موضوع علم نیز وقف میتواند نقش مؤثری در توسعه و تقویت این حوزه داشته باشد.
فردوسی با تشریح مفهوم وقف بیان کرد: وقف در لغت به معنای ایستایی، سکون و عدم جابهجایی است و در اصطلاح فقهی و حقوقی، عبارت از این است که عین مال حبس و منافع آن تثبیت شود؛ یعنی اصل مال باقی بماند و از منافع آن در مسیر خیر و نیت تعیینشده استفاده شود.
وی با بیان اینکه وقف دارای چهار رکن اساسی است، گفت: نخستین رکن «واقف» است که باید مالک مال مورد وقف باشد؛ دوم «موقوفه» یعنی مالی که وقف میشود؛ سوم «موقوفعلیه» یعنی کسانی که از منافع وقف بهرهمند میشوند و چهارمین رکن نیز «متولی» است که اداره موقوفه را برعهده دارد.
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند ادامه داد: این تصور که همه موقوفات باید توسط اداره اوقاف اداره شوند، درست نیست؛ اوقاف زمانی متولی موقوفه است که موقوفه بدون متولی و ناظر باشد و بسیاری از موقوفات سالها توسط خاندانها و متولیان تعیینشده از سوی واقف اداره میشوند.
وقف؛ از مسجد و مدرسه تا حمایت از نیازمندان
وی با اشاره به انواع وقف اظهار کرد: وقف از یک منظر به وقف انتفاعی و منفعتی تقسیم میشود؛ مساجد نمونهای از وقفهای انتفاعی هستند که مردم از آن بهرهمند میشوند و بخش قابل توجهی از موقوفات نیز از نوع منفعتی است که از درآمد یک ملک یا مال برای نیت مشخص استفاده میشود.
فردوسی افزود: از منظر دیگری وقف به عام و خاص تقسیم میشود؛ وقف عام مانند وقف برای فقرا، طلاب یا عموم مردم است و وقف خاص نیز زمانی است که واقف، گروه یا فرد مشخصی را به عنوان بهرهمند از موقوفه تعیین میکند.
وی با اشاره به سابقه تاریخی وقف تصریح کرد: وقف تنها پدیدهای مربوط به دوره اسلامی نیست و پیش از اسلام نیز وجود داشته است؛ اما اسلام این سنت را تأیید و به عنوان یک نهاد اجتماعی آن را تثبیت کرد.
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با اشاره به پیشینه موقوفات در خراسان جنوبی گفت: بر اساس بررسی اسناد وقفی استان، قدیمیترین سند وقفی شناساییشده مربوط به سال ۹۰۷ هجری و مدرسه حبیبیه فردوس است که توسط میرزا حبیبالله، فرزند علاءالدین تونی، وقف شده و همچنان از موقوفات معتبر استان به شمار میرود.
وی همچنین به یکی از موقوفات قدیمی مسجد در استان اشاره کرد و افزود: موقوفه امیر رفیعالدین مربوط به سال ۹۲۰ هجری در منطقه دشتبیاض است که بخشی از آن برای مسجد جامع و بخشی برای تهیه غذا و نان ویژه و توزیع میان فقرا در ایام عید وقف شده است.
فردوسی ادامه داد: در دوره صفویه موقوفات گسترش قابل توجهی پیدا کرد و بهویژه در زمینه عزاداری سیدالشهدا(ع) موقوفات مهمی شکل گرفت. در دوره قاجار نیز موقوفات توسعه یافت و حوزههایی همچون حسینیهها، تکایا، آموزش، قرآن و امور اجتماعی را دربرگرفت.
۸۰ درصد موقوفات خراسان جنوبی مرتبط با عزاداری سیدالشهدا(ع)
وی با بیان اینکه در خراسان جنوبی نزدیک به ۱۰ هزار موقوفه وجود دارد، گفت: بخش قابل توجهی از موقوفات استان مربوط به عزاداری سیدالشهدا(ع) است و شاید بتوان گفت حدود ۸۰ درصد موقوفات به این موضوع اختصاص دارد؛ چراکه در دورههای مختلف تاریخی مردم احساس میکردند باید مجالس عزاداری سیدالشهدا(ع) را پررونق نگه دارند.
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند افزود: با گذشت زمان دامنه وقف گستردهتر شده و مردم متناسب با نیازهای جامعه به حوزههایی مانند آموزش، درمان و حمایت از نیازمندان ورود کردهاند.
وی با اشاره به برخی موقوفاتی که در دوره پهلوی و در جریان اصلاحات ارضی از حالت وقف خارج شده بودند، اظهار کرد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با فرمان امام خمینی(ره) مبنی بر بازگرداندن موقوفات، بخشی از این موقوفات به حالت وقفیت بازگشت.
فردوسی با بیان اینکه وقف ماندگار است، گفت: ممکن است در مقطعی به نیت یک وقف عمل نشود، اما اگر وقف با نیت خالص انجام شده باشد، امکان بازگشت آن به مسیر اصلی وجود دارد.
وی بر ظرفیت وقف مشارکتی تأکید کرد و افزود: اگر کسی توان ساخت کامل یک مسجد یا اجرای یک طرح را ندارد، میتواند به اندازه توان خود در یک وقف مشارکتی سهیم شود. همانگونه که برخی طرحهای اقامتی در مشهد با استفاده از ظرفیت وقف مشارکتی در حال اجراست.
فردوسی خاطرنشان کرد: در فرهنگ دینی ما وقف جایگاه ویژهای دارد و پیامبر اکرم(ص)، حضرت علی(ع) و دیگر ائمه(ع) از واقفان بزرگ بودهاند؛ بنابراین باید این سنت حسنه را بیش از پیش احیا کرده و از ظرفیت آن برای حل مسائل و نیازهای جامعه استفاده کنیم.
وی با اشاره به نقش موقوفات در توسعه آموزش در خراسان جنوبی اظهار داشت: مدرسه معصومیه بیرجند از جمله مدارسی است که از موقوفات بهرهمند بوده و در مدرسه جعفریه قاین نیز از گذشته املاک وقفی وجود داشته است.
فردوسی گفت: در دوره شکلگیری آموزش نوین نیز موقوفات نقش مهمی در اداره مدارس استان داشتند؛ بهگونهای که در دورهای حدود ۳۰ مدرسه با استفاده از همین موقوفات اداره میشد تا اینکه مدارس به مدارس دولتی تبدیل شدند و هزینههای آنها از سوی دولت پرداخت شد.
وی با اشاره به نمونههایی از وقفهای جدید و متناسب با نیاز جامعه افزود: موقوفهای در خراسان جنوبی برای خرید لوازمالتحریر دانشآموزان بیبضاعت ایجاد شده و موقوفات دیگری نیز برای اردوگاههای آموزش و پرورش و حمایت از نیازمندان وجود دارد.
ضرورت ورود دانشگاهها به عرصه وقف
فردوسی با انتقاد از کمتوجهی به وقف در حوزه دانشگاهی گفت: یکی از حوزههایی که باید زودتر از این به سمت وقف حرکت میکرد، دانشگاهها هستند.
وی ادامه داد: در کشورهای پیشرفتهای مانند انگلستان و آمریکا، دانشگاههای مهمی همچون هاروارد از ظرفیت موقوفات و منابع مشابه آن استفاده میکنند، اما متأسفانه دانشگاههای ما کمتر به این سمت رفتهاند.
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند اضافه کرد: اخیراً حدود ۷۰۰ جلد کتاب از سوی یک خاندان شریف برای دانشگاه بیرجند وقف شده که اقدام بسیار ارزشمندی است و امیدواریم سرآغازی برای شکلگیری موقوفات متعدد در حوزه آموزش و دانشگاه باشد.
وقف میتواند در حوزه درمان و حمایت اجتماعی نیز نقشآفرین باشد
وی با اشاره به موقوفه آذرکار در بیرجند گفت: در این موقوفه، ۱۰ باب مغازه برای تأمین هزینه دارویی افراد بیبضاعت وقف شده و از محل درآمد آن بخشی از مشکلات نیازمندان برای تأمین دارو برطرف میشود.
فردوسی تأکید کرد: دامنه وقف بسیار وسیع است و نباید آن را تنها به عزاداری سیدالشهدا(ع) محدود کرد؛ وقف در حوزه مسجد، مدرسه، درمان، حمایت از نیازمندان و موضوعات اجتماعی میتواند کارکرد داشته باشد.
وی همچنین به موقوفهای با عنوان «موقوفه گربه» در بیرجند اشاره کرد و گفت: این موقوفه نمونهای جالب از وقف برای حمایت از حیوانات است و نشان میدهد واقفان در دورههای مختلف، حتی برای مسائل اجتماعی خاص و متناسب با شرایط زمان خود نیز وقف داشتهاند.
ضرورت نظارت بر اجرای نیت واقف
فردوسی با تأکید بر اهمیت حفظ نیت واقف بیان کرد: یکی از وظایف مهم اوقاف، مردم و روحانیون، مراقبت از موقوفات و اطمینان از اجرای صحیح نیت واقف است.
وی با اشاره به موقوفه عبدالعلیخان در بیرجند افزود: این موقوفه شامل ۳۳ رقبه بوده که برای مجموعهای فرهنگی شامل مسجد، حسینیه، کتابخانه و آبانبار وقف شده است و با بازخوانی سند و پیگیریهای انجامشده، تلاش شد موقوفه به مسیر اصلی خود بازگردد.
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند با اشاره به نقش تاریخی روحانیون در صیانت از موقوفات گفت: در گذشته عالمان هر شهر موقوفات را در دفاتری ثبت میکردند تا اگر وقفنامهای از بین رفت، اصل وقف و نیت واقف محفوظ بماند.
موقوفات اهل سنت؛ الگویی در ثبت اسناد وقفی
وی به موقوفات اهل سنت در خراسان جنوبی نیز اشاره کرد و گفت: اهل سنت استان موقوفات متعددی دارند که بخش مهمی از آنها برای مساجد و عزاداری اختصاص یافته است.
فردوسی افزود: در برخی مناطق مانند درمیان، گزیک و آواز، موقوفاتی از سوی اهل سنت برای عزاداری سیدالشهدا(ع) و وفات یا شهادت پیامبر اکرم(ص) وجود دارد.
وی خاطرنشان کرد: در پژوهشهای انجامشده، به این نکته رسیدم که اهل سنت در تنظیم اسناد وقفی بسیار دقیق عمل کردهاند و اسناد موقوفات خود را به صورت رسمی در دفاتر اسناد ثبت میکنند؛ بنابراین توصیه میکنم افرادی که قصد وقف دارند، علاوه بر تحویل وقفنامه به اداره اوقاف، یک نسخه از آن را نیز در اداره ثبت به عنوان سند رسمی ثبت کنند.
وقف باید متناسب با نیازهای روز جامعه باشد
فردوسی با تأکید بر ضرورت فرهنگسازی در زمینه وقف گفت: امروز باید مردم را نسبت به نیازهای جدید جامعه آگاه کنیم تا موقوفاتی متناسب با نیازهای روز شکل بگیرد.
وی افزود: حتی در سالهای اخیر نمونههایی از وقف برای شرایط جنگی شکل گرفته است که درآمد آن برای نیازهای مربوط به این شرایط هزینه میشود؛ چنین مواردی نشان میدهد وقف میتواند متناسب با نیازهای هر دوره تعریف شود.
دانشیار جغرافیای دانشگاه بیرجند تأکید کرد: وقفهای دانشگاهی، آموزشی و اجتماعی نیازمند تبلیغ و فرهنگسازی بیشتری هستند و رسانهها، روحانیون و متولیان فرهنگی باید مردم را نسبت به ظرفیتهای این سنت حسنه آگاه کنند.
نظر شما