اطلس دیجیتال، ۱۳۰۰ سال تاریخ جهان اسلام را روی یک نقشه به هم پیوند می‌دهد

به گزارش خبرگزاری شبستان به نقل از آناتولی، پلتفرم دیجیتال «اطلس تاریخ اسلام» با هدف نمایش و بررسی تاریخ جهان اسلام در بازه زمانی سال‌های ۶۳۲ تا ۱۹۲۴ میلادی، داده‌های تاریخی متنوعی را در قالب یک نقشه تعاملی به یکدیگر پیوند داده است.

این پلتفرم به نشانی islamicatlas.org تنها به نمایش اطلاعات تاریخی بسنده نمی‌کند، بلکه با ایجاد شبکه‌ای از ارتباطات میان شخصیت‌ها، مکان‌ها و رویدادها، به پژوهشگران امکان می‌دهد مسیر زندگی و فعالیت حاکمان، علما و جهانگردان را دنبال و روابط استاد و شاگردی، خویشاوندی و دیدار میان شخصیت‌های تاریخی را بررسی کنند.

نسخه کنونی این اطلس شامل اطلاعات مربوط به ۱۸۶ سلسله اسلامی و ۸۳۰ حاکم است. همچنین ۱۳ هزار و ۹۴۰ زندگی‌نامه‌ای از کتاب «الأعلام» اثر خیرالدین زرکلی، ۸ هزار و ۵۲۸ زندگی‌نامه از «دانشنامه اسلام» منتشرشده از سوی بنیاد دیانت ترکیه و ۱۲ هزار و ۹۵۴ داده جغرافیایی از کتاب «معجم البلدان» یاقوت حموی را دربر می‌گیرد.

این مجموعه همچنین اطلاعات مربوط به ۳ هزار و ۴۵۸ ضرابخانه، ۲ هزار و ۴۹ مکان ذکرشده در آثار مقدسی، ۳۱۷ ایستگاه از سفرنامه ابن بطوطه و ۵ هزار و ۴۴۴ ایستگاه از سفرهای جهانگرد عثمانی، اولیا چلبی را شامل می‌شود. علاوه بر این، اطلاعات ۸۰۱ بنا و سازه تاریخی نیز در آن ثبت شده است.

از سلسله‌ها تا شبکه‌های تاریخی

دکتر حسین کوک‌ آلپ، عضو هیئت علمی گروه تاریخ اسلام دانشکده الهیات دانشگاه سلجوق، گفت «اطلس تاریخ اسلام» نخستین پروژه مرکز علوم انسانی دیجیتال (T-CORPUS) بوده است.

به گفته وی، ایده اولیه این پروژه از کتاب «سلسله‌های جدید سلطنتی اسلامی» نوشته مورخ بریتانیایی کلیفورد ادموند بوزورث گرفته شد؛ کتابی که ۱۸۶ سلسله حاکم بر جهان اسلام را به صورت زمانی و همراه با شجره‌نامه‌های آنان بررسی کرده است.

کوک ‌آلپ توضیح داد که گروه پژوهشی، این اطلاعات را به محیط دیجیتال منتقل کرد تا سلسله‌هایی را که در فاصله سال‌های ۶۳۲ تا ۱۹۲۴ حکومت کرده‌اند، به شکل جامع روی نقشه نمایش دهد.

وی افزود که این پروژه در ابتدا یک اطلس سلسله‌های اسلامی بود، اما بعدها با افزودن اطلاعات مربوط به سفرنامه‌ها، شهرها و جنگ‌ها گسترش یافت و از یک نقشه ساده به پروژه‌ای در حوزه علوم انسانی دیجیتال تبدیل شد که روابط میان منابع مختلف تاریخی را آشکار می‌کند.

تاریخی که می‌توان آن را کشف کرد

کوک ‌آلپ اظهار داشت که کاربر می‌تواند در این اطلس روابطی را که یک عالم، حاکم یا فرمانده با دیگر شخصیت‌ها داشته است مشاهده کند و همزمان پیوندهای آموزشی، خویشاوندی و جانشینی را مورد بررسی قرار دهد.

وی گفت این گروه یک مدل چندلایه برای اطلس ایجاد کرده که قادر است شبکه‌های به‌هم‌پیوسته تاریخی را ایجاد و داده‌ها را به شکل گسترده پردازش کند.

این پلتفرم همچنین امکان ارسال نظر و پیشنهاد از سوی کاربران را فراهم کرده و تیم توسعه در نظر دارد بر اساس پیشنهادهای پژوهشگران و دانشگاهیان، اطلاعات آن را به‌طور مستمر به‌روزرسانی کند. تبدیل این اطلس به یک اپلیکیشن تلفن همراه نیز از برنامه‌های آینده پروژه اعلام شده است.

مسئولان پروژه تنها به سامان‌دهی داده‌های تاریخی اکتفا نکرده‌اند و در تلاش‌اند از ابزارهای علوم انسانی دیجیتال برای بررسی مسیرهای احتمالی رویدادهای تاریخی نیز استفاده کنند.

کوک‌ آلپ گفت این گروه در پروژه‌ای بین‌المللی با عنوان «الثغور» نیز مشارکت دارد که به فعالیت‌ها و ساختار اداری مناطق مرزی میان سرزمین‌های اسلامی و مرزهای امپراتوری بیزانس در دوره‌های نخستین می‌پردازد. پژوهشگرانی از آلمان، آمریکا، بریتانیا و ترکیه در این پروژه همکاری دارند.

وی افزود که پژوهشگران بررسی می‌کنند رویدادهای تاریخی از جمله با شبیه‌سازی سناریوهایی مانند تغییر موقعیت جغرافیایی جنگ یا تفاوت شرایط اقلیمی در شرایط متفاوت چگونه می‌توانستند تحول پیدا کنند.

داده‌های آزاد برای پژوهشگران

دکتر علی چتین‌ کایا، مدرس گروه مهندسی رایانه دانشکده فناوری دانشگاه سلجوق نیز گفت این اطلس با استقبال قابل توجهی روبه‌رو شده و کار برای توسعه نسخه دوم و گسترده‌تر آن در حال انجام است.

کایا تأکید کرد که پروژه بین‌المللی OpenITI  یکی از اجزای مهم این اطلس است و پژوهشگران در آن تلاش می‌کنند متون تاریخی را به داده‌های ساختاریافته‌ای تبدیل کنند که از طریق زبان‌های برنامه‌نویسی و پلتفرم‌های رایانه‌ای مختلف قابل استفاده باشند.

نسخه دوم بر بهبود تطبیق نام‌ها و مکان‌ها تمرکز دارد؛ برای نمونه، تعیین اینکه یک نام ذکرشده در منابع به همان شخصیت تاریخی اشاره دارد یا خیر، و همچنین تطبیق نام‌های قدیمی مکان‌ها با موقعیت کنونی آنها.

چتین‌ کایا تأکید کرد که این پروژه بر پایه داده‌های متن‌باز فعالیت می‌کند و پژوهشگران می‌توانند داده‌ها را دریافت کرده و در مطالعات خود مورد استفاده قرار دهند.

وی افزود: داده‌هایی داریم که از قبل آماده و به یکدیگر مرتبط شده‌اند و پژوهشگران می‌توانند بر اساس این مجموعه داده‌ها به نتایج متفاوتی دست پیدا کنند؛ موضوعی که می‌تواند زمینه‌ساز مطالعات دانشگاهی جدیدی باشد.

چتین‌ کایا  افزود که این اطلس علاوه بر کاربرد پژوهشی، می‌تواند به‌عنوان یک ابزار آموزشی در مدارس، دبیرستان‌ها و دانشگاه‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

این پلتفرم در حال حاضر به سه زبان ترکی، عربی و انگلیسی در دسترس است و کاربران کشورهای مختلف از آن استفاده می‌کنند.