خبرگزاری شبستان، گروه بینالملل: مسجد یعاربه در منطقه برکه الموز از توابع ولایت نزوی عمان، بیش از سه قرن است که استوار بر جای مانده و شاهد دورهای پربار از تاریخ این کشور بوده است؛ بنایی که تاریخ آن با «فلج الخطمین» پیوندی ناگسستنی دارد و تصویری از رابطه عمیق انسان عمانی با زمین، آب و معماری سنتی ارائه میدهد.
این مسجد در دوران سلطان بن سیف یعربی، در سال ۱۰۵۹ هجری قمری برابر با ۱۶۴۹ میلادی ساخته شد. با این حال، کارکرد آن هیچگاه تنها به برگزاری آیینهای عبادی محدود نماند و مسجد در طول تاریخ به مرکزی برای آموزش، فعالیتهای اجتماعی و تعاملات روزمره مردم تبدیل شد.
قرار گرفتن مسجد در کنار منبع آب نیز بخشی از فلسفه شهرسازی سنتی عمان را نشان میدهد؛ الگویی که در آن عبادتگاه، آب، کشاورزی و محل سکونت در کنار یکدیگر قرار میگرفتند و مجموعهای هماهنگ از زندگی دینی، اجتماعی و اقتصادی را شکل میدادند.
نبوغ معماری و شهرسازی سنتی
مسجد یعاربه یکی از مهمترین شواهد تاریخی شکوفایی معماری عمانی در دوره آل یعاربه میداند.
این مسجد طی بیش از سه قرن جایگاه دینی و اجتماعی خود را حفظ کرده و نمادی از رابطه عمیق مردم عمان با محیط طبیعی پیرامونشان بوده است.
مسجد یعاربه تنها محل اقامه نماز نبود، بلکه همزمان نقش یک مرکز دینی، علمی و اجتماعی را ایفا میکرد. این مسجد در کنار فلج الخطمین، یکی از سیستمهای آبی عمان که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است، مجموعهای تاریخی را شکل دادهاند که نمونهای از برنامهریزی هوشمندانه در واحههای عمان به شمار میرود.
این مسجد در دوره سلطان بن سیف یعربی ساخته شد و بعدها در دوره حکومت بوسعیدی توسعه یافت و تاکنون نیز به فعالیت دینی و اجتماعی خود ادامه داده است.
پیوند ناگسستنی مسجد و فلج الخطمین
رابطه میان مسجد یعاربه و فلج الخطمین از همان زمان ساخت مسجد شکل گرفت؛ فلجی که تنها یک منبع آب نبود، بلکه شریان حیاتی منطقه محسوب میشد و کشاورزی، سکونت و توسعه عمرانی برکه الموز به آن وابسته بود.
جوی آب فلج در مجاورت مسجد جریان داشت و آب مورد نیاز برای وضو را در اختیار نمازگزاران قرار میداد. اما نقش فلج در زندگی مردم فراتر از تأمین آب بود.
مسجد به محل گردهمایی اهالی تبدیل شده بود و مردم در آن درباره نحوه تقسیم آب فلج، برنامهریزی امور کشاورزی، حل اختلافات و دیگر مسائل اجتماعی گفتوگو میکردند.
به این ترتیب، مسجد در کنار نقش عبادی، به یکی از مراکز اصلی مدیریت زندگی اجتماعی منطقه تبدیل شد. این پیوند، نمونهای از فلسفه سنتی شهرسازی عمان به شمار میآید؛ الگویی که در آن عبادتگاهها در کنار منابع آب و مراکز سکونت قرار میگرفتند تا نیازهای دینی، اجتماعی و اقتصادی مردم در یک نظام منسجم تأمین شود.
از همین رو، مسجد یعاربه و فلج الخطمین دو میراث بههمپیوستهاند که نمیتوان تاریخ یکی را بدون دیگری روایت کرد.
مسجدی در متن زندگی مردم
مسجد یعاربه در طول تاریخ فقط یک بنای مذهبی نبوده و در بسیاری از رویدادهای دینی، علمی و اجتماعی برکه الموز نقش داشته است.
بر اساس روایتهای شفاهی بهجامانده از سالمندان و ساکنان منطقه، این مسجد محل حضور عالمان و دانشپژوهان بوده و حلقههای آموزش قرآن کریم، فقه و زبان عربی در آن برگزار میشده است؛ فعالیتهایی که در گسترش دانش و تقویت جریان علمی منطقه نقش داشتهاند.
مسجد همچنین محل برگزاری نشستهای بزرگان روستا و مسئولان فلج الخطمین بوده است. در این نشستها درباره نحوه توزیع آب، نگهداری مسیرهای آب و مسائل مرتبط با حقوق آب گفتوگو و تصمیمگیری میشده است.
اهالی همچنین پیش از آغاز فصلهای کشاورزی، برنامههای جمعی برای پاکسازی جویها و نگهداری مسیر فلج را از همین محل هماهنگ میکردند.
در زمان وقوع حوادث طبیعی مانند سیلاب یا تخریب بخشهایی از مسیر آب نیز مسجد به محلی برای هماهنگی عملیات بازسازی و سازماندهی کمکهای مردمی تبدیل میشد.
نماز باران در سالهای خشکسالی نیز در این مسجد برگزار میشد و مردم برای حفظ آب و استمرار جریان فلج دعا میکردند.
موقعیت مسجد در مسیر تاریخی منتهی به کوهستان اخضر نیز باعث شده بود که مسافران و کاروانهای عازم این منطقه در مسجد توقف کنند.
بخش مهمی از این اطلاعات از روایتهای شفاهی مردم برکه الموز به دست آمده است؛ روایتهایی که بخشی از میراث فرهنگی ناملموس منطقه محسوب میشوند و نیازمند ثبت، مستندسازی و مطالعه علمی بیشتر هستند.
معماری که هویت عمان را روایت میکند
مسجد یعاربه نمونهای اصیل از معماری سنتی عمان به شمار میرود؛ معماریای که در طول بیش از سه قرن توانسته بسیاری از ویژگیهای اصلی خود را حفظ کند.
در ساخت مسجد از سنگهای محلی و «صاروج» عمانی استفاده شده و سقف آن با چوب درخت کندل و تنههای نخل ساخته شده است؛ موادی که در معماری سنتی عمان کاربرد گستردهای داشته و با شرایط اقلیمی منطقه سازگار بودهاند.
فضای داخلی مسجد شامل دو رواق است که ردیفی از ستونهای استوانهای آنها را از یکدیگر جدا میکند. این ستونها طاقهای سنگی را نگه داشتهاند و در میانه دیوار قبله نیز محرابی ساده و فرورفته قرار دارد که فاقد تزئینات پرزرقوبرق است.
سادگی و کارکردگرایی، ویژگی اصلی این معماری است.
مسجد فاقد گنبد و منارههای بلند است؛ ویژگیای که در شماری از مساجد تاریخی عمان دیده میشود. در کنار بنای اصلی نیز «السرحه» یا حیاط بیرونی قرار دارد که در گذشته برای پذیرایی از نمازگزاران و دانشپژوهان و برگزاری نشستهای اجتماعی مورد استفاده قرار میگرفت.
این ویژگیها نشان میدهد که معماری سنتی عمان بر استفاده از مواد بومی، سازگاری با محیط و حفظ هویت معماری استوار بوده است.
خاطرهای زنده در ذهن مردم برکه الموز
مسجد یعاربه همچنان جایگاه ویژهای در میان مردم برکه الموز دارد و فراتر از یک بنای تاریخی، بخشی از هویت و حافظه اجتماعی مردم منطقه به شمار میرود.
سالمندان منطقه روایت میکنند که مسجد پس از اقامه نماز، محل دیدار روزانه اهالی بود و مردم در آن درباره مسائل جامعه، فعالیتهای داوطلبانه، کشاورزی و مدیریت فلج الخطمین گفتوگو میکردند.
این مسجد همچنین میزبان مهمانان، هیأتها و بازدیدکنندگان بود و نشستهای مختلف اجتماعی در آن برگزار میشد؛ موضوعی که به آن جایگاهی فراتر از یک عبادتگاه بخشیده است.
چشمانداز آینده؛ از حفاظت تا گردشگری فرهنگی
حفظ مسجد یعاربه بهعنوان یک بنای زنده تاریخی، نیازمند مجموعهای از اقدامات برای صیانت از ارزشهای تاریخی آن و تقویت جایگاه فرهنگی و گردشگری آن است.
از جمله پیشنهادهای مطرحشده، تدوین طرحی جامع برای حفاظت از مسجد و بافت تاریخی اطراف آن بر اساس استانداردهای بینالمللی حفاظت از میراث فرهنگی است.
همچنین پیشنهاد شده است یک مسیر گردشگری و فرهنگی میان مسجد یعاربه، فلج الخطمین، قلعه بیت الردیده و محله السیبانی ایجاد شود تا این مجموعه تاریخی در قالب یک تجربه منسجم به بازدیدکنندگان معرفی شود.
راهاندازی یک مرکز یا بخش معرفی به دو زبان عربی و انگلیسی برای ارائه تاریخ مسجد و فلج الخطمین، ثبت صوتی و تصویری خاطرات سالمندان و نگهداری این روایتها در آرشیو ملی میراث فرهنگی ناملموس نیز از دیگر پیشنهادهاست.
بهبود نورپردازی، نصب تابلوهای معرفی و راهنما، تجهیز امکانات رفاهی متناسب با بافت تاریخی و برگزاری برنامههای فرهنگی، آموزشی و بازدیدهای دانشآموزی نیز میتواند به معرفی بیشتر این میراث کمک کند.
توسعه فلج الخطمین؛ حفاظت همراه با توسعه پایدار
توسعه فلج الخطمین یکی از طرحهای راهبردی برای حفاظت از این میراث جهانی است؛ طرحی که هدف آن ایجاد توازن میان حفاظت از ارزش تاریخی فلج و توسعه پایدار منطقه است.
این طرح شامل مرمت و نگهداری جویها و کانالهای آب با استفاده از مصالح سنتی و روشهای سازگار با بافت تاریخی، همچنین حفاظت از مسیر فلج در برابر آسیبهای ناشی از ساختوساز و توسعه عمرانی است.
توسعه مسیرها و گذرگاههای تاریخی در امتداد فلج، ساماندهی فضای پیرامون مسجد یعاربه و فلج الخطمین و ایجاد تابلوهای معرفی و مراکز اطلاعاتی نیز از دیگر محورهای این طرح عنوان شده است.
هدف دیگر، تقویت گردشگری فرهنگی و میراثی و بهرهگیری پایدار از ظرفیتهای تاریخی منطقه است؛ اقدامی که میتواند به رونق اقتصادی جامعه محلی نیز کمک کند.
در این مسیر، همکاری میان نهادهای دولتی، بخش خصوصی و جامعه محلی برای تداوم عملیات نگهداری و توسعه و حفاظت از این میراث بر اساس استانداردهای مناسب ضروری دانسته شده است.
میراثی که هنوز زنده است
مسجد یعاربه و فلج الخطمین همچنان دو شاهد زنده بر توانایی انسان عمانی در ساخت جامعهای هستند که در آن ایمان و دانش، مدیریت آب، کشاورزی و معماری سنتی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
حفظ این دو میراث تنها به معنای نگهداری از یک ساختمان قدیمی یا یک سامانه سنتی آبرسانی نیست؛ بلکه حفاظت از بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی عمان است؛ میراثی که میتواند برای نسلهای آینده نیز روایتگر پیوند انسان با ایمان، طبیعت، آب و زندگی اجتماعی باشد.
نظر شما