به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، تاریخ معماری ایران را اگر فقط از روی نامهایی که بر کتیبهها و کتابهای تاریخی مانده بخوانیم، ممکن است تصور کنیم ساختن مسجد و ایجاد موقوفات مذهبی عمدتاً عرصه مردان بوده است. اما وقف، یکی از مهمترین راههای حضور زنان در حیات اجتماعی و مذهبی ایران، به آنها امکان میداد بخشی از دارایی شخصی خود را به ساخت و اداره مسجد، مدرسه، خانقاه و دیگر بناهای عامالمنفعه اختصاص دهند. نمونه گوهرشاد آغا حتی از این هم فراتر میرود: او مسجد جامع گوهرشاد مشهد را از منابع شخصی خود بنا کرد و سپس برای آن وقف ایجاد کرد؛ اقدامی که او را به یکی از مهمترین حامیان زن معماری مذهبی در دوره تیموری تبدیل کرد.
در دورههای بعد هم این سنت ادامه پیدا کرد. مسجد خانم زنجان، که به سفارش جمیله خانم ساخته شد، نمونهای روشن از حضور یک زن در جایگاه بانی و واقف یک مسجد تاریخی است.
در این گزارش، سراغ ۱۰ مسجد و مجموعه مذهبی در ایران میرویم که زنان در ساخت، وقف، تأمین مالی یا شکلگیری آنها نقش مهمی داشتهاند؛ بناهایی که هرکدام، علاوه بر معماری و تاریخ، داستان زنی را روایت میکنند که بخشی از میراث مذهبی و شهری ایران را شکل داده است.
۱. مسجد گوهرشاد/ مشهد
گوهرشاد آغا؛ زنی که نامش روی یکی از بزرگترین مساجد ایران ماند. گوهرشاد آغا، همسر شاهرخ تیموری، بانی مسجد گوهرشاد بود. کتیبه ایوان قبله و وقفنامه مسجد صراحتاً او را بنیانگذار معرفی میکنند و کتیبه سال ۸۲۱ هجری قمری نیز ساخت مسجد را با هزینه شخصی او ثبت کرده است. معمار مجموعه قوامالدین شیرازی بود؛ یعنی گوهرشاد بانی و حامی پروژه بود، نه معمار آن. مسجدی ایوان مقصوره، گنبد فیروزهای، کاشیکاریهای ظریف و کتیبههایی که نام بانی زن بنا را برای قرنها حفظ کردهاند.
مسجد گوهرشاد دارای چهار ایوان و وسعتی به اندازه ۱۰ هزار مترمربع دارد؛ پس میتوان لقب بزرگترین مسجد در مجموعه حرم امام رضا (ع) را به آن داد.
فعالیت گوهرشاد فقط به ساخت این مسجد محدود نشد. در هرات و دیگر نقاط قلمرو تیموری نیز از ساخت بناهای مذهبی و فرهنگی حمایت کرد.
گوهرشاد پس از ساخت، برای مسجد موقوفات اختصاصی تعیین کرد تا هزینههای آن تأمین شود. در واقع یک زن در قرن نهم هجری فقط یک مسجد نساخت؛ برای آن یک نظام اقتصادی پایدار از طریق وقف ایجاد کرد.
۲. مسجد خانم/ زنجان
مسجدی که بانیاش یک زن بود و نام خودش را حفظ کرد
در میان مسجدهای تاریخی ایران، مسجد خانم زنجان یک ویژگی کمنظیر دارد: بانی آن یک زن بود و نام بنا نیز به همین دلیل با عنوان «خانم» در تاریخ شهر باقی مانده است.
این مسجد در دوره قاجار و به دستور جمیله خانم ذوالفقاری، از زنان خاندان ذوالفقاری، ساخته شد. ساخت بنا به اوایل قرن چهاردهم هجری قمری بازمیگردد و در حدود سال ۱۳۲۳ قمری سنگ بنای آن نهاده شد.
در معماری آن میتوان ویژگیهای شاخص مسجدهای دوره قاجار، از کاشیکاری و آجرکاری تا سردر باشکوه و منارههای کوتاه را دید.
مسجد خانم از آن بناهایی است که نشان میدهد گنبد اصلاً شرط مسجد بودن نیست.
این مسجد قاجاری، حیاط و فضای سبز و دو مناره دارد، اما فاقد گنبد است
اما اهمیت مسجد خانم فقط در معماری آن نیست. جمیله خانم علاوه بر بانی بودن، مسجد را وقف کرد و برای اداره و ادامه فعالیت آن نیز موقوفاتی در نظر گرفت. بر اساس پژوهشهای انجامشده درباره وقفنامه مسجد، پس از درگذشت او، دخترش قمر تاج خانم بهعنوان نخستین متولی تعیین شد.
۳. مسجد پیرزنِ گوهرشاد /مشهد
زنی که خانهاش را نفروخت!
مسجد پیرزن که برخی آن را «بیوهزن» یا بدون سقف نامیدهاند، حکایتی است باقیمانده از سده هشتم هجری؛ زمانی که گوهرشاد خاتون تصمیم گرفت مسجدی را دیوار به دیوار حرم مطهر احداث کند. میگویند هنگام ساخت مسجد گوهرشاد، خانه پیرزنی در محدودهای قرار داشت که قرار بود مسجد ساخته شود. او حاضر نشد خانهاش را بفروشد. گوهرشاد هم دستور داد خانه پیرزن دستنخورده بماند. اما بعدها پیرزن تصمیم گرفت محل خانهاش را به عبادت اختصاص دهد و این فضا به «مسجد پیرزن» معروف شد.
اما این مسجد کوچک، گویا پیش از تخریب و تبدیل آن به وضوخانه، محل آمد و شد بزرگان بسیاری بوده است و آنقدر اهمیت داشته که در آن علاوه بر نماز جماعت، محافل بیان و تفسیر حدیث برگزار میشده است.
محمد احتشام کاویانیان» که در کتاب «شمسالشموس» تاریخ مختصری از بناهای حرم مطهر رضوی ارائه داده، بیآنکه اشارهای به داستان ساخت مسجد پیرزن کند، توصیفی کوتاه از شمایل آن میدهد و میگوید: «قبلتر در وسط مسجدِ گوهرشاد، فضایی مربعی شکل و سکو مانند بود که دور خود درگاههایی با میله و سرانداز سنگی طویل داشت. با حصیر مفروش که به مسجد پیرزن مشهور بود تا اینکه متولی مسجد گوهرشاد تصمیم گرفت در محل مسجد پیرزن حوض آب بسازد».
۴.مسجد ملازینب/ شوشتر خوزستان
ملا زینب؛ زنی که در شوشتر مسجد ساخت
در محله کوره شوشتر، مسجدی ایستاده که نامش داستان یک زن را با خود حمل میکند؛ ملازینب. این مسجد قاجاری در سال ۱۲۳۷ هجری قمری به دست زنی نیکوکار به نام ملا زینب بقال یا راجی ساخته شد؛ زنی که برخلاف بسیاری از زنان واقف تاریخ ایران، نامش نه فقط در وقفنامه، بلکه در روایت شکلگیری خود بنا باقی مانده است. مسجد با معماری ساده، طاق و گنبد، آجرکاری و گچبری، بخشی از سیمای تاریخی شوشتر را حفظ کرده و در گذشته شوادانی داشته که امروز پر از خاک و آوار است.
مسجد در طول زمان توسعه پیدا کرده است. در ضلع شمالی آن خانهای متعلق به ملا فتحالله وفائی، از عارفان و شاعران شوشتر، قرار داشته و بعدها یکی از اتاقهای آن خانه که «حسینیه» نام داشته، به فضای مسجد اضافه شده است.
۵.مسجد خورشید لقا خانم وزیری / سنندج
در یکی از کوچههای بافت تاریخی سنندج، مسجدی قرار دارد که نام یک زن را قرنها با خود حمل کرده است: خورشید لقا خانم. این مسجد در مجاورت عمارت مشیر دیوان و به سبک مساجد شبستانی کردستان ساخته شده؛ حیاطی با آبنما، ایوانی ستوندار و شبستانی با چهار ستون چوبی دارد. منابع محلی، خورشید لقا خانم را بانی مسجد و کسی میدانند که دستور ساخت آن را داده است. شاید به همین دلیل، برخلاف بسیاری از زنان نیکوکار تاریخ که نامشان در میان اسناد و وقفنامهها گم شده، نام او هنوز روی خود بنا باقی مانده است.
۶. مسجد فاطمیه یزد
در یزد، زنی به نام حاجیه بیبی فاطمه مروج، مشهور به فاطمه گلشن، بخشی از ثروتش را صرف ساخت و وقف بناهای عمومی کرد. یکی از یادگارهای او مسجد فاطمیه است؛ مسجدی که در سال ۱۳۵۸ در زمینی حدود هزار مترمربعی ساخته شد؛ زمینی که خود فاطمه گلشن برای ساخت مسجد وقف کرده بود. داستان او اما به مسجد ختم نمیشود؛ حمام و آبانبارهایی نیز از موقوفات این بانوی یزدی هستند؛ آثاری که نشان میدهند حضور زنان در تاریخ شهر تنها در پشت درهای خانهها خلاصه نمیشده است.
داستان فاطمه گلشن از مسجد فراتر میرود. او در یزد حمام گلشن، آبانبار فاطمه گلشن و آبانبار گلشن را نیز ایجاد یا وقف کرد و بخشی از موقوفاتش برای امور خیریه، کمک به نیازمندان و خدمات عمومی اختصاص داشت. پژوهشگر یزدی حسین مسرت او را از معروفترین زنان واقف یزد در دوره معاصر معرفی کرده است.
۷. مسجد- حسینیه پیرزن/ بوشهر
بنای این مسجد (در اصل حسینیه) متعلق به پیرزنی است که معروف به مادر زایر خضرخان اهرمی. شهید زایر خضرخان اهرمی ملقب به امیر اسلام از همرزمان رئیسعلی دلواری در نبرد علیه نیروهای انگلیس بسال ۱۳۳۳ه. ق. در جنگ اول جهانی در دلوار و بوشهر در جنوب ایران است.
تاریخ ساخت این مسجد به سالهای پس از جنگ جهانی یکم باز میگردد. پس از ساختمان مسجد، در زیرزمین پیرامون آن (گوشه غربی) چند دکان ساخته میشود و مال الاجاره آن از طرف پیشنماز آن جا (آقای حجت) به حساب خادم مسجد به منظور محافظت از مسجد تعلق میگیرد. این مسجدتنها مسجدی است که در دو دهه پیش از انقلاب مردم ایران، مناره به خود دید بود که آن هم با کوشش مرحومان محمد گزی وغلامرضا اصلاح پذیر در سالهای ۳۵-۳۶ در گوشه غربی دیوار مسجد بالا رفت ومؤذنان را در رساندن صدای خود به نمازگزاران یاری میدهد.
در منابع محلی، مسجد پیرزن بهعنوان تنها مسجد منارهدار بوشهر معرفی شده است؛ همچنین این بنا در بافت تاریخی محله دهدشتی و در کنار مجموعهای از مسجدها و بناهای قدیمی قرار داشته است.
۸- مسجد جامع نمین/ اردبیل
زنی که مهریهاش را وقف ساخت مسجد کرد
در نمین اردبیل، مسجدی ایستاده که داستان ساختش با دارایی یک زن آغاز میشود. مسجد جامع نمین در سال ۱۲۷۶ هجری قمری به همت فرخندهخانم، دختر عباسمیرزا و همسر میرکاظمخان تالش، ساخته شد؛ بانویی که روایتهای محلی میگویند مهریه خود را برای ساخت مسجد وقف کرد. یک مناره آجری و شبستانی با ستونهای چوبی، هنوز بخشی از سیمای این مسجد قاجاری را حفظ کردهاند. اگر روایت مهریه را بپذیریم، این مسجد فقط یک بنای مذهبی نیست؛ یادگاری از زنی است که بخشی از دارایی شخصی خود را به ساخت فضایی عمومی برای مردم شهر اختصاص داد. در برخی منابع محلی گفته شده مسجد در محل یک خانقاه قدیمی ساخته شده و حتی احتمال داده شده که این مکان پیشتر با یک آتشکده ارتباط داشته است.
مسجد جامع نمین در نزدیکی بازار و در مجاورت مجموعه تاریخی صارمالسلطنه قرار دارد. بنای مسجد دارای یک مناره آجری، شبستانی با ستونهای چوبی و دهلیزی در ورودی است. منابع محلی ساخت آن را متأثر از شیوه معماری رازی دانستهاند. یکی از ویژگیهای جالب مسجد، شبستان مخصوص بانوان است که در بخش بالایی دهلیز قرار داشته است.
۹-مسجد فخرالدوله/ تهران
مسجد فخرالدوله؛ یادگار یک زن نامدار قاجاری
در قلب تهران قدیم، نزدیک دروازه شمیران، مسجدی قرار دارد که داستان ساختش با نام اشرفالملوک فخرالدوله، دختر مظفرالدینشاه قاجار، گره خورده است. ساخت مسجد در ۱۳۲۴ خورشیدی آغاز شد و در ۱۳۲۸ به پایان رسید و طراحی آن را نیکلای مارکوف، معمار نامدار آن دوره، بر عهده داشت.
فخرالدوله ابتدا مسجد را به نام پدرشوهرش، امینالدوله، بنا کرد؛ اما بعدها نام خود او بر سردر مسجد ماندگار شد. معماری بنا نیز متفاوت است؛ ترکیبی از آجرکاری و کاشیکاری با ورودی نیمهشتضلعی و چهار مناره کوچک در گوشههای آن.
فخرالدوله فقط بانی مسجد نبود؛ او در فعالیتهای اجتماعی و امور خیریه نیز فعال بود و نامش با راهاندازی یکی از نخستین نظامهای تاکسیرانی تهران و حمایت از نیازمندان گره خورده است.
مسجد فخرالدوله در سال ۱۳۸۳ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
۱۰- مسجد معزالدوله/ تهران
مسجدی به نام یک مرد، ساخته دست یک زن
در سهراه امینحضور، خیابان ایران، خیابان شهید احمد احمدی مسجدی قاجاری قرار دارد که امروز با نام مسجد حضرت سیدالشهداء هم شناخته میشود. این بنا در سال ۱۳۱۷ هجری قمری ساخته شده و در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده است.
نکته مهم اینجاست که بر اساس وقفنامه سنگی موجود در خود مسجد، ساخت بنا به دست حاجیه فرخلقا خانم، همسر محمداسماعیل میرزا معزالدوله انجام شده است. برخی منابع او را بانی مسجد معرفی میکنند، در حالی که نام مسجد از همسرش گرفته شده است.
این مسجد فقط یک شبستان ساده نبوده؛ پنج مغازه، سقاخانه، آبانبار و موقوفات دیگری نیز به آن تعلق داشته و برای اداره مسجد وقف شده بود. شاید همین جزئیات است که مسجد معزالدوله را به یکی از نمونههای جالب حضور زنان در ساخت و وقف بناهای مذهبی تهران قاجاری تبدیل میکند.
نظر شما