خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- در سرزمینی که آفتابش گاه بیرحمانه بر خاک میتابد و باران، مهمانی کمحضور در تقویم طبیعت آن است، آب نه فقط یک نعمت، بلکه شرط ماندگاری زندگی است؛ زندگیای که قرنها در خراسان جنوبی با قناتها پیوند خورده است. قناتهایی که آرام و بیصدا در دل خاک جاری شدهاند تا آب را از اعماق زمین به سطح برسانند و حیات را در روستاها و مزارع این دیار تداوم بخشند.
قنات برای مردم خراسان جنوبی تنها یک سازه آبی نیست؛ بخشی از تاریخ، فرهنگ و اقتصاد روستاهاست. بسیاری از زمینهای کشاورزی این استان سالهاست با آب قنوات سیراب میشوند و رونق باغها و مزارع به جریان همین آبهای زیرزمینی وابسته است. اما خشکسالیهای پیدرپی، کاهش بارندگی، افت سطح سفرههای زیرزمینی و فرسودگی سازههای قنوات، این میراث ارزشمند را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
در چنین شرایطی، احیای قنوات به یکی از اقدامات مهم برای حفظ منابع آبی و حمایت از کشاورزان تبدیل شده است؛ اقدامی که اگرچه در ظاهر به معنای لایروبی، کولگذاری، مرمت و بازسازی مسیر قنات است، اما در واقع تلاشی برای زنده نگه داشتن جریان زندگی در مناطق کمآب استان محسوب میشود.
محسن اسفندیاری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی، از اجرای عملیات احیا و مرمت ۹۶ رشته قنات از ابتدای سال جاری خبر میدهد؛ اقدامی که با اعتبارات دولتی در شهرستانهای مختلف استان دنبال شده و قرار است تا پایان سال نیز ادامه پیدا کند.
۹۶ رشته قنات؛ ۹۶ مسیر برای بازگشت آب به مزارع
اسفندیاری با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه احیای قنوات اظهار کرد: از ابتدای سال جاری تاکنون عملیات احیا و مرمت ۹۶ رشته قنات در خراسان جنوبی انجام شده است.
وی افزود: قنوات یکی از مهمترین منابع تأمین آب بخش کشاورزی استان هستند و حفاظت، مرمت و بازسازی آنها میتواند در حفظ ظرفیتهای آبی موجود و استمرار فعالیت کشاورزان نقش مؤثری داشته باشد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی ادامه داد: قناتها در طول زمان و تحت تأثیر عوامل طبیعی و انسانی دچار آسیب و فرسودگی میشوند و در صورت انجام نشدن عملیات مرمت، بخشی از آبدهی آنها از بین میرود.
به گفته وی، اجرای طرحهای احیا و بازسازی با هدف بازگرداندن قنوات به شرایط مناسب و افزایش بهرهوری از منابع آبی موجود انجام میشود.
در واقع هر رشته قنات که دوباره احیا میشود، تنها یک پروژه عمرانی نیست؛ بلکه میتواند به معنای بازگشت آب به یک مزرعه، استمرار فعالیت یک کشاورز، حفظ یک باغ و حتی ماندگاری یک خانواده در روستا باشد. اهمیت این موضوع در استانی مانند خراسان جنوبی که بخش قابل توجهی از اقتصاد روستایی آن با کشاورزی و دامداری گره خورده، بیش از پیش نمایان میشود.
قنوات با وجود قدمت طولانی، همچنان یکی از سازگارترین شیوههای تأمین آب در مناطق خشک محسوب میشوند و احیای آنها میتواند در کنار سایر اقدامات مدیریت منابع آب، به کاهش فشار بر سفرههای زیرزمینی کمک کند.
۱۳۵ میلیارد تومان اعتبار مصوب برای احیای قنوات
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در ادامه با اشاره به اعتبارات در نظر گرفته شده برای اجرای طرحهای احیای قنوات گفت: تاکنون ۱۳۵ میلیارد تومان اعتبار برای این طرحها مصوب شده است.
اسفندیاری افزود: از مجموع اعتبار مصوب، تاکنون ۱۰۶ میلیارد تومان تخصیص یافته که برای اجرای عملیات احیا و مرمت قنوات در نقاط مختلف استان مورد استفاده قرار گرفته است.
تأمین اعتبار برای احیای قنوات در شرایطی اهمیت دارد که بسیاری از این سازههای آبی نیازمند عملیات تخصصی و مستمر هستند. مرمت قنات تنها به یک اقدام محدود نمیشود و بسته به وضعیت هر رشته قنات، ممکن است عملیات مختلفی برای بازگرداندن آبدهی آن مورد نیاز باشد.
اعتبارات دولتی در این بخش، زمینهای برای مشارکت و همراهی بهرهبرداران نیز فراهم میکند و باعث میشود قنواتی که سالها در تأمین آب کشاورزی نقش داشتهاند، امکان بازسازی و ادامه فعالیت پیدا کنند.
از سوی دیگر، هزینههای ناشی از کاهش آبدهی قنوات تنها متوجه یک سازه یا یک مزرعه نیست؛ بلکه کاهش آب میتواند زنجیرهای از پیامدها را برای تولید، اشتغال روستایی و معیشت کشاورزان به دنبال داشته باشد. بنابراین سرمایهگذاری برای حفظ این منابع آبی، در واقع نوعی سرمایهگذاری برای استمرار تولید و زندگی روستایی است.
قاین و نهبندان در صدر احیای قنوات خراسان جنوبی
اسفندیاری درباره مناطق دارای بیشترین عملیات احیای قنوات نیز گفت: از ابتدای سال جاری، شهرستانهای قاین و نهبندان بیشترین تعداد قنوات احیاشده را داشتهاند.
این دو شهرستان از مناطق مهم کشاورزی استان محسوب میشوند و قنوات در تأمین آب مورد نیاز بخش کشاورزی آنها نقش قابل توجهی دارند.
در چنین مناطقی، حفظ حتی مقدار محدودی از آب نیز اهمیت زیادی دارد؛ چراکه شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب موجب شده است کشاورزان برای تداوم فعالیت خود به منابع موجود وابستگی بیشتری داشته باشند.
احیای قنوات در قاین و نهبندان را میتوان بخشی از تلاش برای حفظ ظرفیتهای تولید کشاورزی در این مناطق دانست؛ بهویژه در شرایطی که خشکسالیهای متوالی، فشار زیادی بر منابع آبی وارد کرده است.
قناتهای خراسان جنوبی در طول دههها و حتی قرنها با دانش بومی مردم این منطقه شکل گرفتهاند. نسلهای مختلف، مسیرهای زیرزمینی آب را شناسایی کرده و با حفر چاههای مادر و میلههای متعدد، آب را به سطح زمین رساندهاند. امروز نیز همین سازههای تاریخی، در کنار فناوریهای جدید، همچنان بخشی از نیاز آبی کشاورزان را تأمین میکنند.
از این منظر، احیای قنوات تنها یک اقدام برای افزایش آبدهی نیست، بلکه اقدامی برای حفظ دانش بومی، میراث مهندسی گذشتگان و سرمایهای است که هنوز برای زندگی امروز مردم کاربرد دارد.
افزایش و تثبیت آبدهی؛ دستاورد احیای قنوات برای کشاورزان
رئیس سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی در پاسخ به این پرسش که احیای قنوات چه تأثیری بر تأمین آب مورد نیاز کشاورزان داشته است، گفت: احیای قنوات باعث افزایش و تثبیت آبدهی، کاهش تلفات و بهبود امنیت آبی کشاورزان شده است.
اسفندیاری افزود: با انجام عملیات مرمت و بازسازی، ظرفیت آبدهی قنوات حفظ و در مواردی افزایش پیدا میکند و این موضوع میتواند شرایط مناسبتری را برای بهرهبرداران فراهم کند.
اهمیت «تثبیت آبدهی» شاید برای کشاورزی که چشم امیدش به جریان آب قنات است، بیش از هر آمار و عدد دیگری قابل لمس باشد. کشاورز برای کاشت، داشت و برداشت محصول به جریان مطمئن آب نیاز دارد و هرگونه کاهش یا نوسان شدید در آبدهی میتواند برنامه تولید او را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، کاهش تلفات آب نیز یکی از مزایای مهم احیای قنوات است. هر مقدار آبی که به دلیل تخریب مسیر قنات، ریزش، گرفتگی یا مشکلات فنی از دست میرود، در شرایط خشکسالی به معنای از دست رفتن بخشی از ظرفیت تولید است.
به همین دلیل، مرمت قنوات را میتوان یکی از روشهای استفاده بهینهتر از منابع آبی موجود دانست؛ روشی که به جای تکیه صرف بر ایجاد منابع جدید، تلاش میکند ظرفیت منابع موجود را حفظ و تقویت کند.
در شرایطی که منابع آبی خراسان جنوبی محدود است، نگاه به قنوات بهعنوان سرمایهای برای آینده اهمیت بیشتری پیدا میکند. اگر قناتی رها شود و آسیبهای آن به مرور افزایش یابد، بازگرداندن آن به مدار بهرهبرداری میتواند هزینه و زمان بیشتری نیاز داشته باشد؛ بنابراین مرمت بهموقع قنوات اهمیت ویژهای دارد.
۶۰ قنات دیگر تا پایان سال در صف احیا؛ نیاز به ۵۰ میلیارد تومان اعتبار
اسفندیاری با اشاره به برنامه جهاد کشاورزی برای ادامه عملیات احیای قنوات در استان گفت: تا پایان سال جاری پیشبینی میشود عملیات مرمت و بازسازی ۶۰ رشته قنات دیگر نیز انجام شود.
وی افزود: برای اجرای این عملیات و ادامه روند احیای قنوات، بیش از ۵۰ میلیارد تومان اعتبار مورد نیاز است.
این برنامه نشان میدهد که احیای قنوات در خراسان جنوبی قرار نیست به ۹۶ رشته قنات احیاشده محدود شود و برنامهریزی برای تداوم این طرح تا پایان سال در دستور کار قرار دارد.
هرچند احیای ۶۰ رشته قنات دیگر میتواند گام مهمی در مسیر حفظ منابع آبی استان باشد، اما تحقق این هدف نیازمند تأمین بهموقع اعتبارات است. استمرار منابع مالی میتواند روند اجرای پروژهها را سرعت بخشیده و امکان ورود قنوات بیشتری را به چرخه مرمت و بازسازی فراهم کند.
قناتها امروز در خراسان جنوبی در نقطهای میان گذشته و آینده ایستادهاند؛ سازههایی که از دل تاریخ آمدهاند اما هنوز برای کشاورزی امروز کارکرد دارند. خشک شدن یا کاهش آبدهی آنها تنها از بین رفتن یک مسیر آب زیرزمینی نیست، بلکه میتواند بخشی از اقتصاد و زندگی روستایی را تحت تأثیر قرار دهد.
از همین رو، احیای ۹۶ رشته قنات در سال جاری را باید فراتر از یک عدد دید؛ ۹۶ رشته قنات یعنی ۹۶ تلاش برای بازگرداندن جریان آب، حفظ زمینهای کشاورزی و حمایت از مردمی که زندگی و تولیدشان با آب پیوند خورده است.
اگر ۶۰ رشته قنات دیگر نیز تا پایان سال احیا شود، مجموع اقدامات انجامشده میتواند ظرفیت قابل توجهی برای تقویت منابع آبی بخش کشاورزی استان ایجاد کند؛ البته به شرط آنکه اعتبارات مورد نیاز نیز بهموقع تأمین شود.
در سرزمینی که باران سخاوتمندانه نمیبارد، هنر مدیریت آب اهمیت دوچندان دارد. قناتهای خراسان جنوبی بخشی از همین هنر تاریخیاند؛ میراثی که نسلهای گذشته آن را ساختهاند و امروز وظیفه نسل حاضر، حفظ و احیای آن برای فرداست؛ تا همچنان صدای جریان آب در دل مزارع و روستاهای استان شنیده شود و کشاورزی در این سرزمین خشک، امکان ادامه حیات داشته باشد.
نظر شما