حجت الاسلام «حسین اسدی زاده» مشاور مذهبی فیلم و سریال در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان با اشاره به تأثیر شخصیت و سیره رضوی بر فرهنگ و هنر ایرانی ـ اسلامی، شعر، ادبیات، هنرهای تجسمی و سینما اظهار کرد: در بررسی نسبت سینما، تلویزیون و امام رضا(ع)، ابتدا باید موضوع را از چند منظر سطحبندی کرد. شخصیت امام رضا(ع) وجوه مختلفی دارد؛ یک وجه، خود وجود مبارک امام رضا(ع) و زندگی ایشان است؛ وجه دیگر، آموزههای ایشان در حوزههای اخلاقی، اجتماعی و انسانی است و وجه سوم نیز به مشهد مقدس و تأثیر حضور امام رضا(ع) در جغرافیای ایران بازمیگردد. از سوی دیگر، اگر بخواهیم مؤسسات تولیدکننده آثار تصویری را نیز دستهبندی کنیم، با سه بخش مهم مواجه هستیم؛ نخست سینمای ایران، دوم تلویزیون و صداوسیمای جمهوری اسلامی و سوم، شبکه نمایش خانگی، VOD ها و پلتفرمهای جدید.
وی اظهار کرد: به نظر من، درباره وجود مبارک امام رضا(ع) کار زیادی صورت نگرفته است. ما یک سریال داریم و فکر میکنم کمتر از ۱۰ فیلم سینمایی مشخص درباره امام رضا(ع) ساخته شده است که طبیعتاً بسیار کم است؛ غالباً بزرگوارانی که برای ساخت این آثار رفتند، سفارش گرفتند و براساس آن سفارش کار کردند. کمتر شاهد این بودهایم که فیلمسازان احساس تکلیف کنند؛ البته منظور من تکلیف صنفی است، نه صرفاً تکلیف اخلاقی و دینی. یعنی فیلمساز به عنوان یک فیلمساز احساس کند که باید درباره این موضوع فیلم بسازد، نه اینکه صرفاً یک نهاد سفارش بدهد و او براساس آن سفارش اثری تولید کند. در عین حال، تعداد این آثار بسیار کم است؛ وقتی در نظر بگیرید که تنها یک سریال امام رضایی داریم یا کمتر از ۱۰ فیلم سینمایی درباره شخصیت امام رضا(ع) ساخته شده است، در حالی که سینمای ایران تاکنون نزدیک به سه هزار فیلم تولید کرده و تلویزیون ایران نیز سالانه حداقل ۵۲ سریال تولید میکند، مشخص میشود که چه اتفاقی افتاده است.
آموزههای رضوی هنوز به ایدهای برای فیلمسازان تبدیل نشده است
مشاور مذهبی فیلم و سریال تصریح کرد: در مورد آموزههای امام رضا(ع) نیز اگر آموزههای ایشان را به عنوان آموزههای کلی و اخلاقی در نظر بگیریم، بدون اینکه الزاماً به صورت مستقیم به آثار رضوی اشاره کنیم، طبیعتاً ما فیلمهای اخلاقی زیادی داریم که میتوانیم ریشه برخی از آنها را در سیره ائمه(ع) بدانیم. اما چیزی که طی روزهای گذشته درباره آن تأمل کردهام این است که یک فیلمساز مشخصاً بگوید «من درباره این آموزه اخلاقی امام رضا(ع) کار کردم و فکر کردم که میتوان براساس آن فیلم ساخت»، تقریباً وجود ندارد یا دستکم من مورد مشخصی به یاد ندارم. ما فیلمهای اخلاقی و آثاری با مضامین عمومی اخلاقی و دینی داریم، اما اینکه یک آموزه مشخص از فرمایشات امام رضا(ع) تبدیل به یک شخصیت، داستان و اثر سینمایی شده باشد، من مورد مشخصی به یاد نمیآورم.
سهم پلتفرمها در تولید آثار رضوی تقریباً صفر است
وی بیان کرد: اگر سهم نهادها را نیز بررسی کنیم، وضعیت چندان متفاوت نیست؛ سهم پلتفرمها و VOD ها تقریباً صفر است، تلویزیون سهم کمی دارد و سینما نیز آثار بسیار محدودی تولید کرده است. به نظر میرسد یکی از مشکلات اصلی این است که این موضوع برای فیلمساز و حتی مدیر فرهنگی بهدرستی تبیین نشده است، دردناکتر اینکه حتی برای نهاد متولی نیز به یک دغدغه جدی تبدیل نشده است. یعنی چه؟ یعنی از یک طرف، برخی افراد به آموزههای رضوی نگاه تزئینی دارند و این موضوع را به عنوان یک مسئله جدی تلقی نمیکنند. در نتیجه، این آموزهها تبدیل به ایده تولید فیلم نمیشوند و طبیعتاً کسی هم به دنبال ساخت فیلم براساس آنها نمیرود، این موضوع، هم به بخش هنری و فیلمسازان مربوط میشود و هم به مدیران فرهنگی. دردناکتر از این، وضعیت متولیان معرفی شخصیت و سیره امام رضا(ع) است. آستان قدس رضوی و مجموعههای وابسته و همچنین بنیاد فرهنگ رضوی، مجموعههای مهمی هستند که میتوانند در این زمینه نقشآفرینی کنند، اما این موضوع هنوز به اندازه کافی به یک احساس تکلیف و دغدغه جدی تبدیل نشده است.
امام رضا(ع) فقط یک پیشوای دینی نیست؛ بخشی از هویت ایران است
وی اظهار کرد: من معتقدم اقبال مخاطب از هر فیلم خوبی شکل میگیرد. اگر بتوانیم فیلم خوبی بسازیم، موضوع و محتوای آن در مرحله بعد قرار میگیرد؛ اما طبیعتاً وقتی میبینیم بیشترین سفر ایرانیان به مشهد انجام میشود، این موضوع میتواند به ما نشانی بدهد که اگر درباره امام رضا(ع) و مشهد کار کنیم، حتما با بازخورد خوبی مواجه خواهیم شد، اما این مسئله هنوز تبدیل به یک باور در میان فیلمسازان نشده است؛ از طرف دیگر، امام رضا(ع) را نباید صرفاً به عنوان یک پیشوای دینی و اخلاقی دید. امام رضا(ع) بخشی از هویت و سرزمین ایران است. این نگاه متأسفانه هنوز به یک دغدغه جدی برای فیلمساز تبدیل نشده است.
وقتی دوربین از حرم فاصله میگیرد، فرصت روایت هم از دست میرود
مشاور مذهبی فیلم و سریال تصریح کرد: بخشی از این مسئله را میتوان آسیبشناسی کرد و برای آن برنامهریزی داشت، اما بخش دیگری وجود دارد که مانع از همین فکر و برنامهریزی میشود و آن، نگاه متولیان به موضوع فیلم و شخصیت امام رضا(ع) است. اگر نگوییم متولیان نسبت به سینما بیگانهاند، دستکم میتوان گفت تا چند سال اخیر علاقه جدی برای ورود سینما به این حوزه وجود نداشته است. تا چند سال اخیر، حتی ورود دوربین به حرم ممنوع بود. نوعی نگاه و تعبد وجود داشت که گویی سینما و فیلمسازی در این فضا حرمت شرعی و اخلاقی دارد. در برخی اماکن متبرکه نیز بارها اعلام شده بود که فیلمبرداری و عکاسی ممنوع است. در چنین شرایطی، عملاً هنوز این نگاه وجود داشت که سینما و فیلمسازی باید فاصلهای با این فضا داشته باشد. در حالی که تجربههایی مانند «هلال امام رضا(ع)» ساخته شد و دیده شد و حداقل نشان داد که سینما میتواند به نشر و طرح این موضوع کمک کند.
حجت الاسلام اسدی زاده بیان کرد: در سال گذشته، بخشی از سریال «پایتخت» در حد چند سکانس در این فضا تولید شد. این اتفاقها البته متأخر هستند و نشان میدهند که تازه متولیان امر معرفی سیره امام رضا(ع) در حال باور کردن این موضوع هستند که میتوان اجازه داد فیلمسازان وارد این حوزه شوند. اما این هنوز بسیار حداقلی است؛ نه اینکه متولیان تولید کنند، بلکه صرفاً اجازه بدهند تعدادی فیلمساز درباره این موضوع و درباره لوکیشنهای مرتبط با امام رضا(ع) کار کنند. طبیعتاً اگر این اتفاق نیفتد و این باور در میان متولیان ایجاد نشود که سینما و تلویزیون میتوانند در گسترش آموزهها و معرفی شخصیت امام رضا(ع) مؤثر باشند، همین وضعیت موجود ادامه پیدا خواهد کرد.
چرا امام رضا(ع) دغدغه فیلمساز نمیشود؟
وی گفت: اگر بخواهم در جمعبندی آسیبشناسی به دو مسئله اشاره کنم، نخست این است که چرا موضوع امام رضا(ع) تبدیل به دغدغه فیلمساز نمیشود؟ به نظر من، دلیلش این است که فیلمسازی را بخشی از زندگی نمیدانند، بلکه این موضوع را یک آموزه اخلاقی و دینی میدانند که آن را در گوشهای گذاشتهاند و میگویند این آموزه وجود دارد. در حالی که مسئله مردم زمانی به مسئله فیلمساز تبدیل میشود که فیلمساز آن را در متن مسائل اجتماعی ببیند. برای مثال، در سبد سینمای ایران هر سال تعداد قابل توجهی فیلم درباره خانواده ساخته میشود. چرا؟ چون فیلمساز خانواده را مسئله مردم میداند. تا زمانی که موضوع امام رضا(ع) نیز در ذهن فیلمساز به یک «مسئله» تبدیل نشود، طبیعتاً فیلمساز به سراغ آن نمیرود.
تا سینما و فیلمسازی مسئله متولیان نباشد، اتفاقی رخ نمیدهد
وی خاطر نشان کرد: دومین آسیب این است که تا سینما و فیلمسازی مسئله متولیان امر نباشد، اتفاق جدی هم رخ نخواهد داد. اگر بخواهم یک مثال عینی بزنم، زمانی که این نهادها احساس میکنند تعداد زیادی زائر وجود دارد و تغذیه و نیازهای آنان اهمیت دارد، در طول زمان یک مجموعه و شرکت بزرگی شکل میگیرد؛ برای مثال مجموعهای مانند «نان رضوی» که انواع مختلف مواد غذایی را تولید و توزیع میکند. چرا چنین اتفاقی در صنعت غذایی افتاده است؟ چون نهاد متولی دریافت کرده و باور کرده که این موضوع یک مسئله و یک نیاز است. بنابراین وارد عمل شده و نتیجه آن هم این شده که امروز یکی از برندهای مهم غذایی در استان خراسان و حتی کشور شکل گرفته است. در عرصه فرهنگ و فیلمسازی نیز به نظرم اگر بخواهیم چنین اتفاقی رخ دهد، باید همین نگاه ایجاد شود.
وی گفت: در حوزه دیگری از فرهنگ نیز همین اتفاق افتاده است. زمانی که نهاد متولی به این نتیجه رسیده که نشر و کتاب یک مسئله است و باید برای آن اقدام کرد، مجموعههایی مانند انتشارات آستان و «بهنشر» شکل گرفتهاند و در زمینه تولید، نشر و توزیع تعداد قابل توجهی کتاب، رمان و داستان و گونههای مختلف ادبی فعالیت کردهاند. لذا باید هم فیلمساز را متوجه کرد و هم متولی را.
حجت الاسلام اسدی زاده اظهار کرد: بنابراین در مورد سینما فکر میکنم اگر بخواهیم این اتفاق بیفتد، ناگزیر هستیم در هر دو زمینه سیاستگذاری و نگاهها را تغییر دهیم. از یک طرف باید سینما و فیلمساز را متوجه کنیم که یکی از برگهای برنده او، پرداختن به موضوعات اجتماعی، انسانی و مورد توجه مردم است. یکی از موضوعاتی که میتواند فیلم او را دیدهشده و با استقبال مخاطب مواجه کند، همین موضوع است. از طرف دیگر، باید متولیان را متوجه کنیم که سینما و فیلمسازی مهم است و تلویزیون نیز اهمیت دارد. اگر این اتفاق بیفتد، به نظرم یک دیالکتیک و حرکت متقابل میان این دو بخش شکل میگیرد و باعث میشود دستکم فهم ما در سینما و تلویزیون نسبت به امام رضا(ع) و آموزههای ایشان سهم قابل توجهی پیدا کند.
وی افزود: اگر این کار را نکنیم، به سرعت فرصت از دست میرود. موضوع تبدیل به یک امر تزئینی میشود؛ در سینما یک فیلم ساخته میشود که صرفاً محصول را تزئین کند و از طرف دیگر هم میگوییم در سریالی مثل «پایتخت» چند سکانس درباره امام رضا(ع) بسازیم. این یعنی ما تولید نمیکنیم، بلکه تزئین میکنیم. در صنعت فیلمسازی، از نظر من «تزیین محترمانه و باادبانه»، ابتذال است. وقتی کار جدی را انجام نمیدهیم، در نهایت کار مبتذل تولید میشود.
حجت الاسلام اسدی زاده ادامه داد: خدای ناکرده نباید اجازه دهیم این نگاه در میان فیلمسازان و نهادهای مسئول شکل بگیرد که ما این کار را انجام دادهایم، در حالی که گزارش عملکرد ما در واقع گزارش یک کار تزئینی و سطحی باشد؛ وقتی میگوییم «ما این کار را کردیم» و بعد عملکرد ما صرفاً به چند سکانس یا چند اثر مناسبتی محدود میشود، به نظرم موضوع را از دسترس خارج میکنیم.
جشنواره فیلم رضوی میتواند موتور محرک تولید آثار رضوی باشد
مشاور مذهبی فیلم و سریال گفت: یکی از کارهای خوبی که میتواند در هر دو نهاد سینما و تلویزیون مؤثر باشد، جشنوارههای فیلم رضوی است که سالهاست برگزار میشود؛ گاهی منظم، گاهی دوسالانه و گاهی سالانه. اگر این جشنواره به یک جشنواره حرفهای و باکیفیت تبدیل شود، فکر میکنم اتفاق بسیار خوبی خواهد بود. در این صورت، فیلمسازان جوان با این موضوع دمخور میشوند، با آن رشد میکنند و در مسیر حرفهای خود به آن توجه خواهند داشت. از طرف دیگر، نهاد متولی نیز بازخورد این جریان را خواهد دید. به نظرم این اتفاق تا حدودی افتاده است؛ اما هنوز این موضوع از یک نیاز حکومتی یا سازمانی به یک انجام تکلیف صرف تبدیل نشده و نتوانستهایم از ظرفیت آن به شکل درست و کامل استفاده کنیم. با این حال، اصل این اتفاق را مثبت میدانم.
وی گفت: چرا دو سریال رضوی در سال نداشته باشیم؟ همین الگو را میتوان در تلویزیون نیز طراحی کرد. اگر تلویزیون سالانه حدود ۵۲ یا ۵۳ سریال تولید میکند، میتوان تصمیم گرفت که حداقل دو سریال از این مجموعه به موضوع امام رضا(ع) و آموزههای رضوی اختصاص پیدا کند. همین اقدام میتواند نقطه شروع خوبی باشد. از طرف دیگر، مجموعه آستان قدس رضوی و نهادهای متولی نیز میتوانند تصمیم بگیرند که مثلاً تعداد مشخصی اثر در طول سال تولید شود و برای ساخت آنها کمک و حمایت کنند و اجازه دهند فیلمسازان وارد این حوزه شوند.
مشاور مذهبی فیلم و سریال اظهار کرد: من در جریان هستم که دوستان در انجمن سینمای جهان تلاشهایی در این زمینه انجام میدهند و امیدوارم جشنواره رضوی بتواند به شکل منظم و حرفهای کار خود را ادامه دهد و جلو برود. همچنین با توجه به تغییراتی که در سالهای اخیر درباره اجازه ورود دوربین و فیلمسازی در اماکن مرتبط با امام رضا(ع) ایجاد شده، امیدوارم این مسیر به سمت حمایت جدیتر حرکت کند. در سالهای گذشته نیز استثناهایی وجود داشته است، اما امیدوارم این روند کمکم تبدیل به یک کار سازمانی شود؛ یعنی حمایت و تولید آثار رضوی، جزئی از وظایف و ساختار سازمانی نهادهای متولی قرار بگیرد، نه اینکه صرفاً به موارد استثنایی و مناسبتی محدود شود.
نظر شما