به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری شبستان، همزمان با فرارسیدن روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی، بار دیگر این پرسش در محافل حقوقی و سیاسی مطرح میشود که نسبت میان کرامت ذاتی انسان و نظامهای حقوق بشری معاصر چیست و آیا الگوی حقوق بشر اسلامی میتواند پاسخی به چالشهای امروز جهان باشد؟
روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی که به مناسبت تصویب «اعلامیه حقوق بشر اسلامی قاهره» گرامی داشته میشود، فرصتی است تا مبانی حقوق انسان در اندیشه اسلامی و تفاوتهای آن با برخی رویکردهای رایج غربی مورد بررسی قرار گیرد. در نگاه اسلامی، کرامت انسان نه یک امتیاز اعطایی از سوی دولتها، بلکه حقیقتی ذاتی و برخاسته از آفرینش انسان است. قرآن کریم با تأکید بر اینکه «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ»، کرامت را حقی فراگیر برای همه انسانها میداند؛ اصلی که مبنای بسیاری از حقوق فردی و اجتماعی قرار گرفته است.
کرامت انسانی؛ نقطه آغاز حقوق بشر اسلامی
کارشناسان معتقدند مهمترین تفاوت حقوق بشر اسلامی با برخی مکاتب حقوقی مدرن، در منشأ حقوق نهفته است. در حالی که بسیاری از نظریههای غربی، حقوق را محصول قراردادهای اجتماعی یا اراده دولتها تلقی میکنند، در اندیشه اسلامی این حقوق ریشه در فطرت و خلقت انسان دارد. بر همین اساس، حق حیات، حق امنیت، حق برخورداری از عدالت، حق آموزش، حق مالکیت و حق مشارکت اجتماعی از جمله حقوقی هستند که در چارچوب کرامت ذاتی انسان تعریف میشوند.
این نگاه سبب میشود که انسان صرفاً به عنوان یک فرد مستقل از جامعه دیده نشود، بلکه در کنار حقوق، مسئولیتهایی نیز در قبال دیگران، خانواده و جامعه بر عهده داشته باشد. به بیان دیگر، حقوق بشر اسلامی میان حق و تکلیف نوعی توازن برقرار میکند.
چالش استانداردهای دوگانه
یکی از مهمترین مباحث مطرح در سالهای اخیر، مسئله استانداردهای دوگانه در اجرای حقوق بشر در سطح بینالمللی است. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که برخی قدرتهای جهانی از مفهوم حقوق بشر به عنوان ابزاری سیاسی برای فشار بر دولتها استفاده میکنند؛ در حالی که در قبال نقض گسترده حقوق ملتها در نقاط مختلف جهان، سکوت اختیار میکنند.
تحولات سالهای اخیر در منطقه غرب آسیا، بهویژه کشتار غیرنظامیان، آوارگی میلیونها انسان و محدودیت دسترسی مردم به غذا و دارو، بار دیگر این انتقاد را پررنگ کرده است که نهادهای مدعی دفاع از حقوق بشر در برابر برخی فجایع انسانی عملکردی متناسب با مسئولیتهای خود نداشتهاند.
از منظر اندیشه اسلامی، کرامت انسانی مرز جغرافیایی، نژادی و مذهبی نمیشناسد و دفاع از حقوق انسانها نباید تابع ملاحظات سیاسی و منافع قدرتها باشد. همین مسئله موجب شده است که بسیاری از کشورهای اسلامی بر ضرورت اصلاح ساختارهای بینالمللی حقوق بشر و حرکت به سوی نظامی عادلانهتر تأکید کنند.
حقوق بشر اسلامی در جهان امروز
جهان امروز با چالشهای متعددی از جمله جنگ، مهاجرت اجباری، فقر، تبعیض، اسلامهراسی، نژادپرستی و شکافهای عمیق اجتماعی مواجه است. در چنین شرایطی، اندیشه کرامت انسانی میتواند به عنوان نقطه مشترک میان ملتها و فرهنگها مورد توجه قرار گیرد.
صاحبنظران معتقدند حقوق بشر اسلامی زمانی میتواند نقش مؤثرتری در عرصه جهانی ایفا کند که علاوه بر تبیین نظری، در قالب سیاستگذاریهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی نیز نمود پیدا کند. حمایت از عدالت اجتماعی، مقابله با تبعیض، تقویت حقوق خانواده، دفاع از محرومان و حفظ حرمت انسانها از جمله عرصههایی است که میتواند کارآمدی این الگو را به نمایش بگذارد.
روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه یادآور این حقیقت است که انسان، فارغ از قومیت، ملیت، زبان و مذهب، دارای شأن و منزلتی ذاتی است. در جهانی که همچنان با جنگ، خشونت و تبعیض دستوپنجه نرم میکند، بازخوانی مفهوم کرامت انسانی و تلاش برای تحقق عملی آن میتواند زمینهساز گسترش عدالت، صلح و همزیستی میان ملتها باشد. حقوق بشر اسلامی نیز با تکیه بر همین اصل بنیادین، بر ضرورت پاسداشت حقوق انسان و مقابله با هرگونه تحقیر، تبعیض و بیعدالتی تأکید دارد.
نظر شما