به گزارش خبرگزاری شبستان، در نگاه اسلام، اخلاق تنها مجموعهای از فضیلتهای فردی نیست، بلکه پایه شکلگیری روابط اجتماعی و زندگی جمعی است. هنگامی که اخلاق به رفتار عمومی مردم تبدیل شود جامعه برای حل مسائل خود، کمتر به اجبار و کنترل بیرونی نیاز خواهد داشت؛ زیرا بخش مهمی از نظم اجتماعی از احساس مسئولیت مردم سرچشمه میگیرد. از همین رو، اخلاق را باید یکی از پایههای حکمرانی دانست؛ چراکه کیفیت حکمرانی، افزون بر قوانین و ساختارها، به مسئولیتپذیری مردم نیز وابسته است.
در میان فضیلتهای اخلاقی، «اخلاق خدمت» جایگاه ویژهای دارد. در نگاه اسلام، خدمت فقط کمک کردن به دیگران یا انجام یک کار خیر نیست؛ بلکه از احساس مسئولیت نسبت به مردم سرچشمه میگیرد. کسی که اهل خدمت است، خدمت را وسیلهای برای مطرح شدن یا به دست آوردن جایگاه اجتماعی نمیداند. او پیش از هر چیز، حرمت و کرامت انسانها را حفظ میکند. به همین دلیل، ارزش خدمت فقط به بزرگی کار یا مقدار هزینه آن نیست؛ بلکه به نیت، شیوه رفتار با مردم و حفظ عزت و احترام آنان بستگی دارد.
اربعین یکی از روشنترین جلوههای اخلاق خدمت است. در این اجتماع بزرگ، اخلاق از حد یک توصیه فردی فراتر میرود و در زندگی مردم دیده میشود. میلیونها نفر، بیآنکه کسی آنها را مجبور کرده باشد یا چشمداشتی به سود و منفعت داشته باشند، با همدلی و خدمت در کنار یکدیگر قرار میگیرند. آنچه این حرکت را سالها زنده و پویا نگه داشته، بیش از هر چیز باوری است که انسان را در برابر دیگران مسئول میداند و خدمت به مردم را بخشی از دینداری و سبک زندگی او میشمارد.
اما اهمیت اربعین تنها به گستردگی خدمات آن محدود نمیشود، بلکه در نوع رابطهای است که میان خادم و زائر شکل میگیرد. در این فضا، رابطهای سلسلهمراتبی میان آنها وجود ندارد؛ نه خادم خود را برتر از زائر میداند و نه زائر صرفاً دریافتکننده خدمت است. هر دو خود را در مسیر یک آرمان مشترک میبینند و همین نگاه، کرامت انسان را در مرکز تعاملات قرار میدهد.
یکی از مهمترین دستاوردهای اجتماعی اربعین آن است که بسیاری از زائران، پس از تجربه این فضا، در سالهای بعد خود به جمع خادمان میپیوندند. این دگرگونی نشان میدهد که اربعین تنها عرصه ارائه خدمت نیست، بلکه فرهنگ خدمت را نیز گسترش میدهد.
در نگاه جدید به حکمرانی، یکی از مهمترین نشانههای موفقیت این است که مردم خودشان برای حل مسائل جامعه وارد میدان شوند. تجربه نشان داده که هیچ دولتی، حتی با امکانات و منابع زیاد بدون همراهی مردم و اعتماد اجتماعی نمیتواند از پس همه مشکلات برآید. به همین دلیل، حکمرانی مردمپایه فقط به حضور مردم در اجرای برنامهها محدود نمیشود، بلکه یعنی مردم خودشان را در برابر جامعه مسئول بدانند. اربعین از این جهت اهمیت پیدا میکند که با تقویت فرهنگ خدمت، مردم را به مشارکت و مسئولیتپذیری بیشتر تشویق میکند؛ بهگونهای که برای حل مشکلات، فقط منتظر نهادهای رسمی نمانند و در ساختن جامعهای بهتر نقش داشته باشند.
از این منظر، اربعین را میتوان یک تجربه اجتماعی مهم در بحث حکمرانی و آیندهپژوهی دانست. امروز بسیاری از جوامع با مشکلاتی مانند افزایش فردگرایی و کمرنگشدن مشارکت مردم روبهرو هستند. تجربه اربعین نشان میدهد که وقتی افراد یک هدف مشترک داشته باشند، میتوانند ظرفیتهای بزرگی برای همکاری و حل مسائل جامعه ایجاد کنند.
از نگاه آیندهپژوهی، جوامعی که بتوانند فرهنگ مسئولیتپذیری و خدمت داوطلبانه را تقویت کنند، در برابر تغییرات و بحرانهای آینده توان بیشتری برای ادامه مسیر خواهند داشت.
البته نباید این تجربه را فقط یک حرکت احساسی یا دور از واقعیت دانست. اخلاق خدمت زمانی میتواند به یک الگوی مؤثر در حکمرانی تبدیل شود که در کنار عقلانیت، برنامهریزی و مدیریت درست قرار بگیرد. هنر حکمرانی این است که ظرفیتهای اخلاقی و مردمی جامعه را شناسایی کند و آنها را در مسیر حل مسائل به کار بگیرد. در این صورت، مشارکت مردم از یک اقدام موقت فراتر میرود و به یک سرمایه پایدار اجتماعی تبدیل میشود.
از نگاه تمدنسازی، اهمیت اربعین فقط به یک رویداد اجتماعی محدود نمیشود. تمدنها تنها با علم، فناوری، قدرت اقتصادی یا سیاسی ساخته نمیشوند، بلکه پایه اصلی آنها ارزشها و اخلاقی است که در جامعه شکل میگیرد. جامعهای که مردم آن خود را نسبت به دیگران و خیر عمومی مسئول بدانند، توان بیشتری برای ساختن نهادهای قوی و پایدار خواهد داشت. از این رو، اخلاق خدمت را میتوان یکی از پایههای تمدن نوین اسلامی دانست؛ زیرا این فرهنگ با تقویت سرمایه اجتماعی، زمینه مشارکت مردم و شکلگیری حکمرانی مردمپایه را فراهم میکند.
شاید مهمترین پیام اربعین برای امروز این باشد که حکمرانی مردمپایه پیش از آنکه یک مدل مدیریتی باشد، یک فرهنگ است. هیچ جامعهای بدون تربیت انسانهای مسئولیتپذیر و خدمتمحور نمیتواند مشارکت واقعی و پایدار ایجاد کند. اربعین نشان میدهد که وقتی اخلاق خدمت به یک فرهنگ عمومی تبدیل شود، مردم خود را در حل مسائل جامعه سهیم میدانند و این فرهنگ میتواند به سرمایه اجتماعی و زمینهای برای آینده حکمرانی تبدیل شود.
زهرا ابراهیمی
نظر شما