به گزارش خبرگزاری شبستان از استان قم، پیادهروی اربعین در سالهای اخیر از یک آیین زیارتی فراتر رفته و به بزرگترین اجتماع مردمی جهان با پیامهای عمیق دینی، فرهنگی و تمدنی تبدیل شده است. اینکه این حرکت عظیم چه جایگاهی در آموزههای قرآن و اهلبیت(ع) دارد و چگونه میتواند در شکلگیری هویت امت اسلامی و تمدن نوین اسلامی نقشآفرین باشد، در همین زمینه با آیتالله سیدمجتبی نورمفیدی، استاد دروس خارج حوزه علمیه قم و رئیس پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر، به گفتگو نشستهایم که در پی می آید:
به عنوان سوال اول اگر بخواهیم از منظر دینی و قرآنی به راهپیمایی اربعین نگاه کنیم، اساساً چه جایگاهی برای این حرکت میتوان قائل شد؟ آیا اربعین صرفاً یک آیین سوگواری و زیارت است یا مفهومی فراتر از آن دارد؟
ضمن گرامیداشت یاد شهدای جنگ رمضان به ویژه رهبر شهید امت که در فاصله اربعین سال گذشته و امسال به شهادت رسیدند، به گمان من، اگر اربعین را صرفاً یک مراسم سوگواری یا حتی یک زیارت فردی تلقی کنیم، بخش بزرگی از حقیقت آن را نادیده گرفتهایم. اربعین در حقیقت یک حرکت تربیتی، معرفتی و اجتماعی است که از مکتب امام حسین(ع) سرچشمه میگیرد. قرآن کریم میفرماید:
«وَمَن یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِن تَقْوَی الْقُلُوبِ»؛ هر کس شعائر الهی را بزرگ بدارد، این از تقوای دلهاست.
راهپیمایی اربعین، هنگامی که با معرفت و نیت الهی انجام شود، میتواند یکی از جلوههای بزرگداشت شعائر الهی و تجدید عهد با مکتب اهلبیت(ع) باشد.
از سوی دیگر، اربعین یک پیام روشن دارد؛ دین فقط مجموعهای از اعتقادات ذهنی نیست؛ دین باید در زندگی انسان، در اخلاق، رفتار، ایثار و مسئولیت اجتماعی او ظهور پیدا کند.
زائر در مسیر اربعین فقط به سمت حرم امام حسین(ع) که یک مکان است حرکت نمیکند؛ بلکه از خود به سوی خدا، از آسایشطلبی به سوی ایثار، و از فردگرایی به سوی همدلی حرکت میکند.
شاید یکی از زیباترین جلوههای این حقیقت، همین موکبهاست؛ جایی که انسانها بدون توجه به ملیت، زبان، قومیت و موقعیت اجتماعی، به یکدیگر خدمت میکنند.
بنابراین اربعین را باید یک مدرسه عملی توحید، ولایت، ایثار و کرامت انسانی دانست؛ مدرسهای که میلیونها انسان در آن، نه فقط سخن از حسین(ع) می گویند، بلکه سبک زندگی حسینی را تمرین میکنند و این همان نکتهای است که اربعین را از یک مناسبت تاریخی به یک پدیده زنده و تمدنساز تبدیل میکند.
راهپیمایی اربعین در سالهای اخیر به یک اجتماع عظیم جهانی تبدیل شده است. از نظر اجتماعی و تمدنی، اهمیت این اجتماع را چگونه ارزیابی میکنید؟
پاسخ:اهمیت اربعین فقط در تعداد زائران نیست؛ قدرت واقعی اربعین در ایجاد یک شبکه انسانی بر محور ارزشهای مشترک است. ما امروز در جهانی زندگی میکنیم که بسیاری از قدرتهای رسانهای تلاش میکنند انسانها را براساس قومیت، ملیت، مذهب و منافع سیاسی از یکدیگر جدا کنند. در چنین شرایطی، اربعین تصویری متفاوت ارائه میدهد: میلیونها انسان با زبانها و فرهنگهای مختلف، اما با یک آرمان مشترک، در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
در واقع، اربعین یک اجتماع بزرگ چند روزه نیست؛ بلکه میتواند تمرینی برای جامعه مطلوب اسلامی باشد. در این اجتماع، مفهوم خدمت برجسته میشود؛ ثروتمند و فقیر، صاحب مقام و فرد عادی، عرب و عجم، پیر و جوان، در کنار هم قرار میگیرند. انسانها برای خدمت به یکدیگر رقابت میکنند، نه برای سلطه بر یکدیگر. این همان چیزی است که قرآن کریم از آن با تعبیر: تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوَی یاد میکند؛ یعنی در نیکی و تقوا یکدیگر را یاری کنید.
از این منظر، اربعین میتواند یک الگوی مهم برای سرمایه اجتماعی، همبستگی اسلامی و حتی گفتوگوی میان ملتها باشد. امروز اربعین دیگر فقط مسئله یک کشور یا حتی یک مذهب نیست؛ بلکه به یک رخداد بزرگ انسانی تبدیل شده که ظرفیت آن را دارد که پیام امام حسین(ع) یعنی عدالت، آزادگی، کرامت، مبارزه با ظلم و مسئولیتپذیری انسان را به جهان معرفی کند.
امسال اربعین در شرایط خاص منطقه برگزار میشود؛ شرایطی که تجاوز نظامی، مسئله امنیت، فشارهای سیاسی و رسانهای و تحولات منطقهای، حساسیت بیشتری پیدا کرده است. به نظر شما اربعین در چنین شرایطی چه پیامی دارد؟
اتفاقاً من معتقدم عظمت اربعین امسال را باید در همین شرایط بهتر فهمید. امسال اربعین در حالی برگزار می شود که ایران اسلامی مورد تجاوز وحشیانه قرار گرفته و خون هزاران بی گناه به ویژه رهبر شهید و کودکان میناب بر زمین ریخته شده و این شرایط دشواریست و در کنار آن ملت مظلوم و فداکار ایران مقاومت جانانه ای از خود نشان داده و دشمنان را مستاصل کرده، اگر بگوییم اربعین هر سال یک پیام دارد، در این شرایط که ایران، مظلوم اما مقتدر است، پیام آن عمیقتر و روشنتر شنیده میشود.
امام حسین(ع) به ما آموخت که مؤمن در برابر ظلم و ستم، تحقیر و انحراف، قلدری و زورگویی، منفعل و بیتفاوت نیست. شعار عاشورا این بود که کرامت انسان قابل معامله نیست.
قرآن میفرماید: وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن کُنتُم مُّؤْمِنِینَ. سست نشوید، اندوهگین نباشید؛ اگر مؤمن باشید، شما برترید. البته این آیه را نباید صرفاً یک شعار سیاسی تلقی کرد؛ بلکه یک منطق تربیتی است: جامعه مؤمن نباید در برابر فشارها، تهدیدها و عملیات روانی، هویت و امید خود را از دست بدهد.
در شرایط امسال، پیام اربعین میتواند این باشد که ما هنوز ایستادهایم؛ اما ایستادگی در مکتب حسین(ع) به معنای جنگ طلبی نیست بلکه به معنای حفظ عزت، عقلانیت، کرامت، وحدت و مقاومت در برابر ظلم است.
از این جهت، حضور میلیونها انسان در مسیر نجف تا کربلا، با وجود دشواریها، میتواند یک پیام بسیار قدرتمند داشته باشد؛ این پیام این است که قدرت حقیقی فقط در سلاح و فناوری نیست بلکه در ایمان مردمی است که حاضرند برای آرمان خود هزینه بدهند همانطور که عاشورا صحنه تجلی این پیام بود و این، یکی از مهمترین پیامهای سیاسی و اجتماعی اربعین برای جهان امروز است.
اگر بخواهیم از اربعین یک نتیجه عملی برای نسل جوان و آینده جهان اسلام بگیریم، مهمترین پیام آن چیست؟
به اعتقاد من، مهمترین پیام اربعین این است که حسین(ع) را نباید فقط زیارت کرد؛ باید او را فهمید و در زندگی پیاده کرد. اگر جوانی از اربعین بازگردد اما مسئولیتپذیرتر، اخلاقیتر، شجاعتر، امیدوارتر و نسبت به جامعه خود حساستر نشده باشد، باید در کیفیت معرفت او به اربعین تأمل کنیم.
امام حسین(ع) فقط برای گریه کردن ما قیام نکرد؛ او برای احیای ارزشهای فراموششده قیام کرد. در زیارت اربعین نیز عبارتی بسیار عمیق وجود دارد؛
وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ یعنی امام حسین(ع) خون قلب خود را در راه خدا نثار کرد تا بندگان خدا را از جهالت و سرگردانی گمراهی نجات دهد.
پس رسالت اربعین، فقط حفظ خاطره کربلا نیست بلکه مبارزه با ظلم و جهالت و گمراهی در هر عصر است.
نسل جوان باید بداند که کربلا یک حادثه تمامشده در سال ۶۱ هجری نیست بلکه یک معیار است؛ معیاری برای اینکه انسان در برابر ظلم چه میکند، در برابر حقیقت چه موضعی میگیرد و برای حفظ کرامت خود و جامعهاش تا کجا حاضر به ایستادگی است و شاید بتوان پیام اربعین امسال را در یک جمله خلاصه کرد؛ اربعین، اجتماع انسانهایی است که از تاریخ آمدهاند تا آینده را بسازند.
اگر این حرکت عظیم با معرفت، اخلاق، وحدت، عقلانیت و خدمت همراه شود، میتواند یکی از بزرگترین ظرفیتهای فرهنگی جهان اسلام برای معرفی مکتب اهلبیت(ع) و پیام جهانی امام حسین(ع) باشد. امروز جهان بیش از هر زمان دیگری به پیام حسین(ع) نیاز دارد؛ پیام آزادگی، عدالت، کرامت، وفاداری، ایثار و ایستادگی در برابر ظلم و چه زیباست که میلیونها انسان، با پای پیاده، این پیام را به گوش جهان برسانند که ما امام حسین(ع) را فقط در تاریخ جستوجو نمیکنیم بلکه میخواهیم راه حسین(ع) را در زندگی امروز خود ادامه دهیم.
نظر شما