به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری شبستان، در گرمای روزهای منتهی به اربعین، جادهای که از نجف تا کربلا امتداد یافته، دیگر تنها یک مسیر ارتباطی میان دو شهر عراق نیست؛ این مسیر به مکانی تبدیل میشود که میلیونها انسان از فرهنگها، زبانها و ملیتهای گوناگون در آن گرد هم میآیند. صدها کیلومتر آنسوتر از مرزهای سیاسی، مردم در کنار یکدیگر قدم برمیدارند، از یکدیگر پذیرایی میکنند، تجربههای خود را به اشتراک میگذارند و تصویری متفاوت از همزیستی انسانی به نمایش میگذارند؛ تصویری که بسیاری از تحلیلگران روابط بینالملل از آن با عنوان «دیپلماسی مردمی» یاد میکنند.
در جهان امروز، دیپلماسی تنها به مذاکرات رسمی میان دولتها محدود نمیشود. ارتباط مستقیم میان مردم، شناخت متقابل فرهنگها و شکلگیری اعتماد اجتماعی، بخش مهمی از روابط بینالملل را تشکیل میدهد. اربعین یکی از کمنظیرترین نمونههای این نوع دیپلماسی است؛ رویدادی که در آن میلیونها نفر بدون دعوت رسمی و بدون سازماندهی متمرکز دولتی، در کنار یکدیگر قرار میگیرند و تجربهای مشترک را رقم میزنند.
راهپیمایی اربعین در سالهای اخیر به بزرگترین اجتماع سالانه جهان تبدیل شده است. حضور زائرانی از دهها کشور، این مراسم را از یک آیین مذهبی فراتر برده و به پدیدهای فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی تبدیل کرده است. در مسیر نجف تا کربلا، زائرانی از ایران، عراق، لبنان، پاکستان، افغانستان، هند، جمهوری آذربایجان، ترکیه، کشورهای حوزه خلیج فارس، اروپا، آفریقا، آمریکای شمالی و آمریکای لاتین در کنار هم حرکت میکنند. هر کدام با زبان، فرهنگ و پیشینهای متفاوت، اما با هدفی مشترک.
جادهای که زبان مشترکش مهربانی است
شاید یکی از نخستین نکاتی که هر زائر در مسیر نجف تا کربلا با آن روبهرو میشود، حجم گسترده مهماننوازی مردم عراق باشد. هزاران موکب در طول مسیر برپا میشود؛ موکبهایی که از سوی خانوادهها، هیئتها، عشایر و گروههای مردمی اداره میشوند و بدون دریافت هزینه، خدماتی همچون غذا، آب، محل استراحت، خدمات درمانی، تعمیر کفش، شارژ تلفن همراه و حتی ماساژ پا به زائران ارائه میکنند.
در بسیاری از این موکبها، میزبان و مهمان حتی زبان یکدیگر را نمیدانند، اما لبخند، احترام و رفتار انسانی جای خالی واژهها را پر میکند. زائری از اندونزی کنار زائری از ایران غذا میخورد، خانوادهای عراقی از زائرانی از پاکستان پذیرایی میکند و گروهی از جوانان لبنانی در کنار داوطلبان عراقی به خدمترسانی مشغول هستند. این صحنهها نشان میدهد که ارتباط انسانی، همیشه نیازمند زبان مشترک نیست.
تعامل ملتها؛ سرمایهای برای آینده
کارشناسان علوم اجتماعی معتقدند؛ تجربههای مستقیم میان مردم، تأثیر عمیقتری از تبلیغات رسانهای بر ذهنیت ملتها دارد. بسیاری از زائران برای نخستینبار از نزدیک با مردم عراق یا دیگر کشورها دیدار میکنند. پیش از سفر، ممکن است تصویری محدود یا حتی نادرست از کشور میزبان داشته باشند، اما پس از چند روز زندگی در کنار مردم، این تصویر تغییر میکند.
بسیاری از زائران ایرانی پس از بازگشت، از مهماننوازی مردم عراق، احساس امنیت، همکاری داوطلبانه و فضای صمیمی مسیر سخن میگویند. در مقابل، مردم عراق نیز از طریق ارتباط مستقیم با زائران کشورهای مختلف، شناخت بیشتری نسبت به فرهنگها و سبک زندگی آنان پیدا میکنند. این شناخت متقابل، به مرور زمان به کاهش سوءبرداشتها و افزایش اعتماد میان ملتها منجر میشود.
اربعین؛ نماد قدرت نرم
در ادبیات روابط بینالملل، «قدرت نرم» به توانایی تأثیرگذاری بر دیگران از طریق فرهنگ، ارزشها و جذابیتهای اجتماعی گفته میشود. اربعین نمونهای روشن از این مفهوم است. هیچکس زائران را مجبور به حضور در این مراسم نمیکند و میلیونها نفر با انگیزه شخصی در آن شرکت میکنند. آنان پس از بازگشت به کشورهای خود، روایتگر تجربههایشان برای خانواده، دوستان، رسانهها و شبکههای اجتماعی میشوند.
تصاویر موکبها، مهماننوازی مردم عراق، همکاری داوطلبان، همدلی میان ملتها و فضای معنوی مراسم، در فضای مجازی بازنشر میشود و تصویری متفاوت از منطقه غرب آسیا ارائه میدهد؛ تصویری که با بسیاری از روایتهای رسانهای درباره این منطقه تفاوت دارد.
نقش مردم عراق در شکلگیری دیپلماسی مردمی
اگرچه زائران از کشورهای مختلف در این مراسم حضور دارند، اما بدون مشارکت مردم عراق، چنین رویدادی امکانپذیر نبود. بسیاری از خانوادههای عراقی ماهها برای پذیرایی از زائران برنامهریزی میکنند. برخی تمام پسانداز سالانه خود را صرف تهیه غذا، آب، تجهیزات و امکانات رفاهی برای زائران میکنند. این فرهنگ خدمترسانی، ریشه در باورهای دینی و سنتهای اجتماعی مردم عراق دارد و یکی از مهمترین جلوههای سرمایه اجتماعی در این کشور به شمار میرود.
همین رفتارها سبب شده است که بسیاری از زائران، عراق را نه فقط بهعنوان محل برگزاری یک مراسم مذهبی، بلکه بهعنوان کشوری با مردمی مهماننواز و فداکار بشناسند. این تصویر مثبت، سرمایهای ارزشمند برای روابط آینده میان ملتهاست.
ایران و عراق؛ دو شریک اصلی در برگزاری اربعین
در سالهای اخیر، همکاری میان ایران و عراق برای برگزاری مراسم اربعین ابعاد گستردهای پیدا کرده است. از ماهها پیش از آغاز سفر زائران، کمیتههای مشترک میان دو کشور تشکیل میشود و موضوعاتی مانند امنیت، حملونقل، خدمات درمانی، هماهنگی مرزها، صدور مجوزها و مدیریت جمعیت مورد بررسی قرار میگیرد.
در ایام اربعین، مرزهای زمینی ایران به مهمترین گذرگاههای تردد زائران تبدیل میشوند. هزاران نیروی امدادی، درمانی، خدماتی و انتظامی در دو سوی مرز فعالیت میکنند تا سفر زائران با کمترین مشکل انجام شود. این همکاری گسترده، تنها به ایام اربعین محدود نمیشود و تجربه حاصل از آن در سایر حوزههای همکاری میان دو کشور نیز مورد استفاده قرار میگیرد.
نظر شما