خبرگزاری شبستان-مازندران؛ هنر، نه تنها روایتگر زیباییهاست، که گاهی تازیانهای است بر پیکر دروغین ستمگران و فریادی رسا برای دادخواهی مظلومان. در تاریخ مبارزات ملت ایران، همواره هنر متعهد، در کنار مردم و پیشگام در میدانهای حساس تاریخی ایستاده است؛ چنانکه امروز، در تقاطع خونخواهی رهبر شهید و فریاد رسای مقاومت، هنرمندان انقلابی با تکیه بر قدرت ترسیم و خلاقیت، رسالتی فراتر از یک اثر هنری را بر دوش میکشند.
امروز، کاریکاتور به عنوان زبانی صریح، تند و نافذ، نه تنها در صفحات کاغذ که در کف خیابانها و در میان خروش اقتدار مردمی، به سلاحی علیه استکبار جهانی و رژیم غاصب صهیونیستی تبدیل شده است. در این مجال، به سراغ هنرمندی رفتهایم که خطوط آثارش، بازتاب نبض جامعه و صدای خشم مقدس ملت ایران است؛ کسی که با خط و رنگ، انزجار از ظلم را روایت میکند و حمایت از مقاومت در لبنان و فلسطین را نه تنها یک موضوع سیاسی، که یک واجب ایمانی و انسانی میداند.
در این گفتگو، به بررسی نقش بیبدیل کاریکاتور در میدان نبرد رسانهای و جایگاه هنر در تجلی اقتدار مردمی پرداختهایم. با ما همراه باشید در گپ و گفتی صریح و متفاوت با استاد سید محمدجواد طاهری، کاریکاتوریست بین المللی، متعهد و مسجدی اهل بابل.
بفرمایید که ورود شما به دنیای کاریکاتور با محوریت هنر متعهد و انقلابی از کجا آغاز شد؟ چه نقطه عطف یا جرقهای در مسیر زندگی هنریتان باعث شد تا قلم خود را وقف بیان دردهای امت اسلام و فریاد عدالتخواهی کنید؟
نقاشی، همراه همیشگی روزهای نوجوانی من بود؛ اما در آن ایام، آثارم بیشتر بازتابی از اتفاقات روزمره و جریان سیال زندگی شخصیام بود و هنوز هدفگذاری مشخص و جهتگیری تمدنی در آنها دیده نمیشد. هر هنرمندی در مقطعی از مسیر حرفهای خود، شناختی عمیقتر نسبت به جایگاه خویش و جهان پیرامونش پیدا میکند و همان نقطه، مسیر نگاه او را برای همیشه تغییر میدهد.
برای من، فتنه سال ۱۳۸۸ این نقطه عطف و جرقه بزرگ بود. در آن روزهای پرالتهاب، من نوجوانی بیش نبودم، اما احساس تکلیف کردم که در برابر شرایط جامعه، واکنشی هنری داشته باشم. همانجا بود که قلم من از نقاشیهای صرفاً احساسی به سمت کاریکاتور تغییر مسیر داد.
من کاریکاتور را نه فقط یک هنر تجسمی، بلکه یک منبر میبینم؛ منبری که میتوان با آن بیانیه صادر کرد، فریاد عدالتخواهی سر داد و حرفهای حق را به گوش مخاطب رساند. امروز که در مسیر بیان دردهای امت اسلام و آرمانهای بلند انقلابی گام برمیدارم، اگرچه میدانم این اهداف، قلههایی رفیع هستند که باید برای رسیدن به آنها بیش از پیش تلاش کرد، اما امیدوارم با همین قلم و همین رویکرد، باری از دوش کشور و دین مبین اسلام بردارم و در مسیر حق، اثرگذار باشم.
کاریکاتور به عنوان یک زبان تصویری صریح و بیانی جسورانه، چگونه میتواند در مواجهه با وقایع اخیر و نمایش اقتدار مردم، فراتر از یک تصویر ساده عمل کند و به یک سند تاریخی از خروش ملت علیه ظلم تبدیل شود؟
کاریکاتور به عنوان یک زبان تصویری صریح، ظرفیت بالقوهای دارد که میتواند به یک سند تاریخی از خروش ملت علیه ظلم بدل شود؛ اما تبدیل این پتانسیل به یک سلاح اثرگذار، کاملاً به اراده و نگاه هنرمند بازمیگردد. هنرمند باید انتخاب کند که آیا میخواهد با زبان بیخطر و کمهزینه به خلق آثاری بپردازد که به هیچکس برنخورد، یا شجاعت آن را دارد که با بیان حقایق، در صفآرایی جبهه حق و باطل، تکلیف مخاطب را روشن کند.
ما امروز در میانه یک جنگ تحمیلی نو هستیم؛ نبردی که در آن، هنر متعهد نباید در حاشیه بماند. در این میدان، نقشآفرینیها مشخص است: رزمندگان در خط مقدم مبارزه، مردم در میدان حضور و حمایت، و مسئولین در جایگاه خدمتگزاران.
کاریکاتوریست انقلابی، کسی است که در این جبهه، رسالت خود را فراتر از کشیدن یک تصویر ساده میبیند. وقتی هنر با بصیرت همراه شود، کاریکاتور از قالب یک شوخی تصویری خارج شده و به سندی ماندگار از ایستادگی و اقتدار مردم تبدیل میشود. هنر واقعی در این دوران، هنری است که در نمایش عزت ملت و رسواسازی جبهه ظلم، بدون لکنت و تعارف، حرف آخر را بزند.
در آثار اخیرتان با محوریت خونخواهی رهبر شهید انقلاب، مؤلفههای بصری را چگونه انتخاب میکنید که علاوه بر بازتاب خشم مقدس مردم، امید به تحقق وعده الهی و نصرت مقاومت را در دل مخاطب زنده نگه دارد؟
بحث خونخواهی شهدای عالیقدر مقاومت، بهویژه رهبر شهید انقلاب، میدانی است که عیار جسارت و شجاعت هنرمند را محک میزند. ما امروز با پارادوکس عجیبی مواجهیم؛ در حالی که کشورهای مدعی دموکراسی در غرب با تمام توان، آزادی بیان را در نطفه خفه میکنند و رفتاری دیکتاتورمآبانه دارند، در کشور خودمان گاهی شاهد آن هستیم که برخی زبانها بهجای مطالبهی خونخواهی، به دنبال توجیه انفعالاند و پاسخ قاطع به تروریسم افسارگسیختهی آمریکا را برنمیتابند.
در چنین فضای غبارآلودی که گاهی کلام دچار لکنت میشود، زبان صریح کاریکاتور به یاری هنر متعهد میآید. کاریکاتور به دلیل ذات اغراقآمیز و غیرعادیاش، ابزاری بینظیر برای به تصویر کشیدن حقایقی است که در کلمات پنهان میمانند. همانطور که در طول تاریخ، هنرمندان بزرگی چون ناجی العلی(مشهورترین کاریکاتوریست خاورمیانه و جهان عرب) از ظرفیتِ بیبدیلِ کاریکاتور برای افشای جنایات صهیونیسم در فلسطین استفاده میکردند، ما نیز موظفیم با موقعیتسازیهای خاص، نمادین و چشمگیر، هم خشم مقدس ملت ایران را بازتاب دهیم و هم امید به نصرت الهی و وعدهی قطعی انتقام را زنده نگه داریم.
هنر ما در این مسیر، ابزاری است برای شکستن سکوتهای مرگبار؛ ما نمیتوانیم در برابر خون بهناحق ریخته شده، عادیانگاری کنیم. کاریکاتور امروز ما، تصویر روشن این حقیقت است که خونخواهی، نه یک انتخاب، بلکه یک تکلیف تمدنی و تاریخی برای امت اسلام است.
پیوند میان جریان مقاومت در منطقه و بیداری ملت ایران در کاریکاتورهای شما چگونه تصویر میشود؟ به عبارت دیگر، چگونه از ابزار طنز تلخ و نقد تند برای افشای ماهیت جنایتکارانه آمریکا و اسرائیل در مواجهه با کودکان و مردم بیدفاع غزه و لبنان بهره میبرید؟
گاهی آنقدر به پیوند ناگسستنی ملت ایران با امت اسلام و جبهه مقاومت باور داریم که تصور میکنیم این حقیقت، امری بدیهی است و نیازی به بازگو کردن ندارد؛ در حالی که در میانه هجمههای سهمگین رسانهای استکبار که با هدف وارونهنمایی طراحی شده، ما موظفیم این پیوند را در قالبهای مختلف هنری از داستان و انیمیشن گرفته تا نگارگری و کاریکاتور بهطور مداوم بازخوانی کنیم.
اشتباه رایج ذهنی این است که کاریکاتور را صرفاً ابزاری برای خندیدن میدانند؛ در حالی که کاریکاتور متعهد، میتواند حامل طنز تلخ باشد. طنزی که نه لبخند، که غمی جانکاه بر دل مخاطب مینشاند و خشم مقدس او را علیه جنایات رژیم صهیونیستی و آمریکا در غزه و لبنان برمیانگیزد.
ما در کاریکاتور به دنبال آنیم که مرثیهسرای مظلومیت باشیم. همانطور که در ایام محرم، اثری با حالوهوای حزنانگیز عاشورایی تولید کردم و یکی از دوستان مداح با دیدن آن گفت: «قرار نبود روضه خوان شوید!»؛ این دقیقاً همان هدفی است که دنبال میکنیم. کاریکاتور ما باید در بزنگاههای تاریخی، روضه مجسم دردهای امت اسلام باشد. وقتی قلم به جای نیشخند، به ابزاری برای تبیین حقایق و افشای ماهیت جنایتکاران بدل شود، میتواند قطعهای از پازل بزرگ جهاد تبیین باشد و پیوند قلبی ملتها را در برابر ارادهی دشمن، مستحکمتر کند.
برخی معتقدند کاریکاتور، سلاحی است که خون نمیریزد اما دشمن را خلع سلاح میکند. تجربه شما در واکنشهای مردمی به آثار سیاسیتان، چه در فضای مجازی و چه در اجتماعات، چگونه مؤید این جمله است؟
جمله کاریکاتور سلاحی است که خون نمیریزد، اما دشمن را خلع سلاح میکند، در تجربه عملی من کاملاً ملموس است. کاریکاتور به مثابه یک آهنربای توجه عمل میکند که نگاهها را بهشدت به خود جذب میکند؛ گاهی این جذب نگاهها، همراه با بازخوردهای تند و منفی از سوی جبهه مقابل است. به تعبیری عامیانه، در این مسیر «فحشخورِ» آثار ما ملس است و این دقیقاً همان جایی است که باید به درستی مسیر ایمان آورد.
وقتی میبینیم قوای رسانهای دشمن از مشاهده یک اثر، احساس درد میکند و برای پاسخگویی به آن، لشکرکشی مجازی راه میاندازد، یعنی تیر ما به هدف خورده است. این واکنشهای عصبی دشمن، بهترین گواه بر این است که اثر هنری، پیکرهی دروغین آنها را به لرزه انداخته است.
هر باری که شاهد حمله یا هجمهی رسانهای معاندین به آثارم هستم، بیش از پیش یقین پیدا میکنم که این هنر، خاری در چشم جریان باطل است. این احساس درد دشمن، نیروی محرکهای است که گامهای رزمندگان جبهه حق را در مسیر انتقام و عدالتخواهی استوارتر میکند. اگر کاریکاتور ما توانسته باشد با یک اثر، توان روانی دشمن را فرسوده کرده و آنها را به انفعال بکشاند، یعنی توانستهایم رسالت اصلی خود را در جهاد تبیین به انجام برسانیم. سلاح ما شاید از جنس خط و رنگ باشد، اما بُرندگیاش کم از سلاح میدان نیست.
یک هنرمند متعهد در بزنگاههای تاریخی، میان حس هنری و تکلیف انقلابی چگونه تعادل ایجاد میکند تا اثرش نه تنها به شعار تقلیل نیابد، بلکه به بیانی ماندگار و تأثیرگذار تبدیل شود؟
بزرگترین خطر برای هر هنرمندی، سقوط در دام خودبزرگبینی است. هنرمند همواره در معرض توجهات است و این توجهات، مثل یک وسوسهی همیشگی، میتواند او را به این توهم برساند که از مردم برتر است. اما هنرمند متعهد، کسی است که میداند وظیفهاش برخوردن با این غرور است؛ او باید خود را نه یک ستاره، بلکه آئینهای بداند که دغدغههای مردم و حقیقت جامعه را منعکس میکند.
ما در هنر با یک چالش بزرگ روبرو هستیم: چگونه از شعارزدگی عبور کنیم؟ حقیقت حق همیشه یک شکل و ثابت است، اما ابزار بیان آن نباید تکراری و خستهکننده باشد. مردم دغدغههای خود را با سادهترین الفاظ بیان میکنند، اما رسالت هنرمند این است که با بهرهگیری از توانمندیهای فنی و بصری خود، به آن حرفهای ساده و هزاران بار شنیده شده، جان دوباره ببخشد. ما نباید اجازه دهیم کلام حق، در قالب شعارهای تکراری و بیروح، فرسوده شود.
برای اینکه اثر ما ماندگار شود و از مرز شعارهای گذرا عبور کند، باید به شیوه پیامبرانه سخن بگوییم. پیامبران، حق را با زبان حال و با رعایت ظرفیتهای مخاطب، به گونهای ابلاغ میکردند که بر قلبها بنشیند. ما نیز باید برای نسلهای مختلف، با زبانهای مختلف و به شیوههایی نو، سخن حق را بازتعریف کنیم. هنرمند واقعی کسی است که حق را از پوستهی شعارهای خشک بیرون میکشد و آن را به تجربهای زنده، اثرگذار و ماندگار برای نسلهای آینده تبدیل میکند.
جایگاه هنر کاریکاتور در مساجد به عنوان کانون تربیت نسل انقلابی را چگونه ارزیابی میکنید؟ به نظر شما چگونه میتوانیم این هنر را به عنوان یک ابزار آموزشی و بصری در دل مساجد ترویج دهیم؟
امام خمینی (ره) بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی همواره فرمودهاند که «مساجد، سنگر هستند». اگر بخواهیم معادلات امروز جهان را با دقت و واقعبینی مشاهده کنیم، میبینیم که ما در میانهی یک جنگ تمامعیار با نیروهای شیطانی هستیم؛ و در چنین شرایطی، چارهای جز پناه گرفتن در سنگر و آمادهسازی خود نداریم. اما این آمادگی، تنها به سلاحهای فیزیکی محدود نمیشود؛ ما باید خود را به ابزارهای فکری و رسانهای نیز مجهز کنیم و هنر کاریکاتور یکی از کارآمدترین ابزارهایی است که باید برای آن در سنگر مسجد، نیرو تربیت کنیم.
با این حال، برای اینکه کاریکاتور را به یک ابزار آموزشی و ترویجی در مساجد تبدیل کنیم، باید با یک مانع بزرگ مبارزه کنیم: انحصارطلبی. در فضای هنری، وقتی فردی در مهارتی به اوج میرسد، گاهی وسوسهی رقیبتراشی و محدود کردن دیگران به سراغش میآید. اما در سنگر اسلام و در دل مسجد، ما چنین دیدگاهی نداریم. در مسجد، هدف ما رشد فردی برای شکست جمعی دشمن است؛ پس هدف ما باید تربیت تودهای از نیروها باشد، نه پرورش یک یا دو فرد منحصربهفرد.
ما باید در مساجد، فضای یادگیری این هنر را فراهم کنیم. تقویت مهارتهای بصری و توانایی بیان حق از طریق کاریکاتور در مسجد، در واقع یعنی تربیت نیروهایی که در میدان جنگ رسانهای، توان مقابله با استکبار را داشته باشند. اگر بتوانیم نسل آینده را در سنگر مسجد، به ابزار قلم و کاریکاتور مسلح کنیم، در واقع زیربنای یک مقابلهی هوشمندانه با دشمن را بنا کردهایم.
نظر شما