به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، در تاریخ تشیع، عاشورا پایان یک نبرد نبود؛ آغاز مسیری بود که باید پیام آن به نسلهای بعد میرسید. اگر کربلا صحنه شهادت بود، پس از آن، میدان روایت و تبیین آغاز شد؛ میدانی که پرچمدار آن امام سجاد(ع) بود.
بسیاری میپرسند چرا امام چهارم شیعیان، با وجود آنکه خود شاهد همه فجایع عاشورا بود، پس از بازگشت به مدینه علیه حکومت یزید قیام نکرد؛ بهویژه آنکه تنها یک سال بعد، مردم مدینه در واقعه «حرّه» علیه حکومت اموی شوریدند.
حجتالاسلام محمد استوار میمندی معتقد است پاسخ این پرسش، تنها با شناخت فضای امنیتی و سیاسی آن روزگار ممکن است؛ فضایی که کوچکترین حرکت امام میتوانست به حذف آخرین یادگار عاشورا و خاموش شدن چراغ امامت بینجامد.
امامی که حقیقت را در شام فریاد زد
به گفته این استاد حوزه علمیه، نخستین اقدام امام سجاد(ع) پس از عاشورا، شکستن فضای تبلیغاتی بنیامیه بود؛ همان خطبه تاریخی در شام که چهره واقعی حکومت یزید را آشکار کرد و اهداف قیام امام حسین(ع) را برای مردم تبیین ساخت.
استوار میمندی توضیح میدهد که این خطبه، یکی از شجاعانهترین مواضع سیاسی تاریخ اسلام به شمار میرود، اما امام پس از آن، شرایط را بهگونهای ارزیابی کرد که ادامه مبارزه در قالب قیام نظامی، نتیجهای نداشت و اصل امامت را در معرض نابودی قرار میداد.
او میگوید: «امام سجاد(ع) بهخوبی میدانست که دستگاه بنیامیه پس از کربلا همه رفتارهای ایشان را زیر نظر دارد و کوچکترین حرکت سیاسی یا نظامی میتوانست به شهادت امام و فرزندانش منجر شود.»
واقعه حرّه؛ سندی بر درستی تصمیم امام
برای فهم بهتر این شرایط، استوار میمندی به واقعه حرّه اشاره میکند؛ قیامی که مردم مدینه علیه یزید به راه انداختند اما با خشونتی کمسابقه سرکوب شد.
او معتقد است سرنوشت این قیام، بهترین شاهد برای تحلیل رفتار امام سجاد(ع) است.
به گفته وی، اگر امام نیز در کنار قیامکنندگان قرار میگرفت، احتمال فراوان همان سرنوشت تلخ در انتظار ایشان بود؛ سرنوشتی که میتوانست استمرار امامت را متوقف کند و راه هرگونه انتقال پیام عاشورا را ببندد.
استوار میمندی تأکید میکند که حذف امام سجاد(ع)، به معنای شهادت یک شخصیت دینی نبود، میتوانست به تحریف یا فراموشی کامل نهضت عاشورا بینجامد؛ زیرا آخرین شاهد زنده آن حادثه از میان میرفت.
وقتی مبارزه، شکل دیگری پیدا کرد
اما امام سجاد(ع) مبارزه را کنار نگذاشت؛ بلکه شکل آن را تغییر داد.
استوار میمندی این راهبرد را «مبارزه منفی» با حکومت بنیامیه مینامد؛ شیوهای که به جای رویارویی نظامی، بر حفظ حافظه تاریخی جامعه و افشای مستمر جنایتهای عاشورا استوار بود.
او میگوید امام، آگاهانه راهی را برگزید که هم بقای امامت را تضمین کند و هم پیام نهضت حسینی را برای همیشه زنده نگه دارد.
اشکهایی که تاریخ را بیدار نگه داشت
به باور این پژوهشگر حوزوی، یکی از مهمترین جلوههای این مبارزه، گریههای مستمر امام سجاد(ع) بود؛ اشکهایی که فارغ از واکنشی عاطفی به یک مصیبت شخصی، رسانهای ماندگار برای زنده نگه داشتن عاشورا به شمار میرفت.
استوار میمندی یادآور میشود که امام سجاد(ع) در طول بیش از سه دهه امامت، هر نشانهای که خاطره کربلا را زنده میکرد، با گریه همراه میساخت؛ از دیدن آب روان و کودکی شیرخوار گرفته تا مشاهده جوانی در کنار پدر یا حیوانی که برای ذبح برده میشد.
به گفته او، این رفتار، جامعه را وادار میکرد تا بار دیگر از علت این اندوه همیشگی بپرسد و پاسخ آن، روایت دوباره عاشورا باشد.
از اشک تا سقوط بنیامیه
این استاد حوزه علمیه معتقد است استمرار این روش، جامعه اسلامی را به تدریج نسبت به ماهیت حکومت اموی آگاه کرد.
او میگوید: همین شیوه مبارزه باعث شد یاد کربلا و عاشورا در میان مردم زنده بماند و نفرت عمومی از حکومت یزید و بنیامیه روزبهروز افزایش یابد؛ نفرتی که زمینهساز قیامهای بعدی و در نهایت سقوط حکومت اموی شد.
از نگاه او، اگر عاشورا امروز همچنان زنده است، بخشی از این ماندگاری مرهون همان راهبرد هوشمندانه امام سجاد(ع) است؛ راهبردی که به جای شمشیر، بر آگاهیبخشی و حفظ حافظه تاریخی امت تکیه داشت.
فریادی که تاریخ فراموش نکرد
استوار میمندی در پایان، خطبه تاریخی امام سجاد(ع) در شام را اوج این رسالت تبیینی میداند؛ آنجا که امام خود را چنین معرفی کرد:
«من فرزند حسین بن علی هستم؛ فرزند آن مظلومی که کنار فرات، بیهیچ جرم و کینهای سر از بدنش جدا کردند؛ فرزند کسی که حرمتش را شکستند، اموالش را غارت کردند و خاندانش را به اسارت بردند...»
به باور این استاد حوزه، این سخنان سندی تاریخی علیه حکومت بنیامیه و بیانیهای ماندگار برای همه نسلها بود.
سکوت ظاهری امام سجاد(ع)، هرگز به معنای انفعال نبود. آن حضرت با درک دقیق شرایط زمانه، مبارزهای عمیقتر و ماندگارتر را برگزید؛ مبارزهای که با خطبه، دعا، تربیت شاگردان و اشکهای آگاهانه، نهضت عاشورا را از خطر فراموشی و تحریف نجات داد. اگر قیام امام حسین(ع) اسلام را زنده کرد، تبیین و صبر راهبردی امام سجاد(ع) نیز پیام آن قیام را برای همیشه در تاریخ ماندگار ساخت.
نظر شما