خبرگزاری شبستان - مرتضی شفیعی: ماه محرم در شهر مراغه، تنها یک مناسبت مذهبی نیست؛ بلکه صحنهای از بازآفرینی حافظه تاریخی، هویت دینی و همبستگی اجتماعی مردم این شهر است. مراغه در کنار پیشینه کهن فرهنگی و مذهبی خود، در ایام محرم جلوهای ویژه پیدا میکند و خیابانها، تکایا، مساجد و محلات آن با آیینهایی پرشور و ریشهدار رنگ عزا به خود میگیرد.
در این شهر، عزاداری برای حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و یاران وفادارش، صرفاً در قالب سوگواری معمول خلاصه نمیشود؛ بلکه در قالب آیینهای محلی و کهن، بهویژه علمبندی، شاخسیواخسی و شمعپایلاما / شمعگذاری، نمود مییابد. همین تنوع آیینی سبب شده مراغه یکی از نقاط مهم در نقشه فرهنگی عزاداری آذربایجان شناخته شود.
جایگاه محرم در فرهنگ مذهبی مراغه
محرم در مراغه با نوعی آمادگی جمعی آغاز میشود. از روزهای پایانی ذیالحجه، هیئتها، مساجد و خانوادهها خود را برای برپایی مجالس روضه، سیاهپوش کردن معابر و آمادهسازی فضاهای عزاداری مهیا میکنند. در نگاه مردم این شهر، محرم فصل تجدید عهد با فرهنگ عاشورا و نمایش پیوند عمیق میان سنتهای بومی و باورهای دینی است.
در مراغه، سوگواری محرم فقط محدود به مجالس روضهخوانی نیست، بلکه مجموعهای از آیینهای نمادین و جمعی را دربرمیگیرد که هر یک حامل معنا، تاریخ و احساس مشترکاند. این آیینها نسلبهنسل منتقل شده و همچنان بخشی زنده از زیست مذهبی شهر به شمار میروند.
علمبندی؛ آغاز نمادین سوگواری
یکی از شاخصترین آیینهای محرم در مراغه، علمبندی است. بر پایه گزارشهای خبری منتشرشده از رسانههایی مانند صداوسیما و سایر منابع خبری، این آیین در مراغه معمولاً همزمان با روزهای آغازین محرم و بهویژه سوم محرم برگزار میشود.
معنا و کارکرد علمبندی
علم در فرهنگ عزاداری شیعی، نشانهای از بیرق حق، یادآور پرچم کربلا و نماد ایستادگی در برابر ظلم است. در مراغه، علمبندی صرفاً برافراشتن یک نماد نیست، بلکه آیینی اجتماعی است که با حضور جمعی مردم، نوحهخوانی، ذکر مصیبت و نذر و نیاز همراه میشود.
با نصب و آمادهسازی علم، فضای محله وارد حالوهوای محرم میشود و این عمل در واقع اعلام آغاز رسمی عزاداریهاست.
در مراسم علمبندی، معمولاً بزرگترهای محل، هیئتداران و معتمدان شهر نقش پررنگی دارند. مردم گرد هم میآیند، فضای مراسم را با سیاهپوشی و ذکر مصیبت همراه میکنند و علم بهعنوان نشانهای از حضور معنوی کاروان کربلا برافراشته میشود. این آیین در مراغه، هم بعد مذهبی دارد و هم بعد هویتی؛ زیرا پیوند مردم با سنتهای قدیمی منطقه را بازتاب میدهد.
شاخسیواخسی؛ عزاداری جمعی و پرشور
یکی دیگر از آیینهای مشهور و پررنگ در مراغه، شاخسیواخسی است؛ آیینی که در میان مردم آذربایجان شناخته شده و در مراغه نیز جایگاهی ویژه دارد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، عزاداریهای محرم در مراغه با دستههای شاخسیواخسی آغاز میشود و این شیوه، یکی از مهمترین شکلهای عزاداری جمعی در شهر به شمار میآید.
شاخسیواخسی نوعی همسرایی و عزاداری جمعی است که در آن عزاداران در صفوف منظم حرکت میکنند و با ریتمی هماهنگ، ذکرهای سوگوارانه سر میدهند. این مراسم، هم جلوهای از نظم جمعی دارد و هم شور عاطفی عمیقی را منتقل میکند.
در این آیین، مشارکت عمومی اهمیت زیادی دارد؛ کودکان، نوجوانان، جوانان و سالمندان هر یک بهنوعی در آن سهیماند و همین امر سبب استمرار اجتماعی این سنت شده است.
شاخسیواخسی تنها یک مراسم سوگواری نیست، بلکه نوعی بازتولید همبستگی محلی است. حضور مشترک مردم در این آیین، احساس تعلق به محله و شهر را تقویت میکند و در عین حال، پیام عاشورا را در قالبی زنده و مردمی بازتاب میدهد.
شمعپایلاما یا شمعگذاری؛ روشنایی سوگ
از دیگر آیینهای عاشورایی مراغه، شمعپایلاما یا شمعگذاری است؛ آیینی که در برخی گزارشهای خبری بهعنوان یکی از نشانههای خاص عزاداری در مراغه و منطقه آذربایجان معرفی شده است. این آیین، جلوهای متفاوت و معنوی از سوگواری را به نمایش میگذارد.
شمع در فرهنگ سوگواری، نماد روشنایی، هدایت، حضور معنوی و یادبود است. در شمعپایلاما، روشن کردن شمعها با نیت عزاداری، نذر و ارادت به امام حسین(ع) و شهدای کربلا انجام میشود. این مراسم معمولاً در فضایی آرامتر و معنویتر نسبت به دستهرویهای پرشور برگزار میشود.
شمعگذاری در مراغه بخشی از تنوع آیینهای محرم است و نشان میدهد که سوگواری در این شهر تنها در قالب هیجان جمعی خلاصه نمیشود، بلکه ساحت تأمل، سکوت و اندوه عمیق نیز دارد. به همین دلیل، شمعپایلاما را میتوان یکی از آیینهای مؤثر در شکلدهی به هویت عاشورایی مراغه دانست.
هیئتها، تکایا و مساجد؛ پایگاههای اصلی عزاداری
در مراغه، هیئتها و مساجد نقش محوری در ساماندهی مراسم محرم دارند. این نهادهای مردمی، بستر اصلی اجرای روضه، سینهزنی، نوحهخوانی، سخنرانی مذهبی و اطعام عزاداران را فراهم میکنند.
تکیهها و حسینیهها نیز در این میان جایگاهی ویژه دارند و در روزهای محرم به محل تجمع سوگواران تبدیل میشوند. فضای این مراکز معمولاً با پرچمهای سیاه، کتیبههای مذهبی، شمع و نذری آراسته میشود و مراسم مختلف در آنها شکل میگیرد.
یکی از ویژگیهای مهم عزاداری در مراغه، مشارکت خانوادگی است. خانوادهها از نسلهای مختلف در مراسم حضور مییابند و همین حضور بیننسلی باعث انتقال سنتها شده است.
در کنار هیئتهای رسمی، بسیاری از محلهها و خانوادهها نیز بهصورت خودجوش در برپایی مجالس روضه، توزیع نذری و سیاهپوش کردن معابر مشارکت میکنند. این روحیه مردمی، از محرم در مراغه یک رویداد اجتماعی فراگیر میسازد.
نذر و اطعام؛ بُعد اجتماعی سوگواری
نذر و اطعام عزاداران بخش جداییناپذیر آیینهای محرم در مراغه است. پخت غذاهای نذری، توزیع چای و شربت، و پذیرایی از سوگواران از جمله جلوههای پررنگ این ماه در شهر است.
نذر در مراغه صرفاً یک عمل فردی نیست، بلکه کنشی اجتماعی برای مشارکت در عزاداری و تقویت همدلی میان مردم به شمار میرود. بسیاری از خانوادهها این فرصت را برای ادای نذر، یادبود درگذشتگان و مشارکت در فضای معنوی محرم مغتنم میشمارند.
آیینهای محرم در مراغه نشان میدهد که عزاداری در این شهر صرفاً یک رفتار آیینی تکرارشونده نیست، بلکه بخشی از هویت محلی مردم است. علمبندی، شاخسیواخسی و شمعپایلاما هر یک حامل لایهای از حافظه تاریخی و دینیاند و در کنار هم تصویری منسجم از فرهنگ سوگواری مراغه ارائه میدهند.
این آیینها از یکسو ریشه در سنتهای کهن آذربایجان دارند و از سوی دیگر، با نیازهای معنوی و اجتماعی امروز نیز پیوند خوردهاند. همین تداوم و پویایی سبب شده محرم در مراغه همچنان پرشور، مردمی و اثرگذار باقی بماند.
مراغه در ماه محرم، شهری است که با آیینهای عزاداری خود شناخته میشود. از علمبندی بهعنوان آغاز نمادین سوگواری، تا شاخسیواخسی بهعنوان شکل پرشور عزاداری جمعی، و شمعپایلاما بهعنوان نماد روشنایی در سوگ، همگی نشان میدهند که فرهنگ عاشورا در این شهر زنده، پویا و ریشهدار است.
این آیینها نهتنها جلوهای از دینداری مردم مراغهاند، بلکه بازتابی از هویت تاریخی و فرهنگی آنان نیز محسوب میشوند. محرم در مراغه، روایت پیوند عمیق مردم با پیام کربلاست؛ روایتی که هر سال با شکوهی تازه تکرار میشود و نسلها را به یک یاد مشترک و یک احساس مشترک پیوند میزند.
نظر شما