خبرگزاری شبستان، خراسان جنوبی؛ فاطمه رحیمزاده؛ ماه محرم در پهنه ایران اسلامی تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه جلوهای از هویت فرهنگی و تاریخی هر منطقه به شمار میرود. در این ماه، هر شهر و روستا متناسب با پیشینه، باورها و سنتهای خود آیینهایی ویژه را برای پاسداشت قیام عاشورا برگزار میکند، از نخلگردانی و تعزیهخوانی گرفته تا علمبندان، مشعلگردانی و سنگزنی که هر یک روایتگر عشق و ارادت مردم به سیدالشهدا علیهالسلام است. این آیینهای کهن که نسل به نسل منتقل شدهاند، امروز به عنوان بخشی از میراث معنوی کشور، نقش مهمی در حفظ فرهنگ عاشورایی و تقویت همبستگی اجتماعی دارند.
در میان آیینهای ماندگار خراسان جنوبی، روستای تاریخی درخش از توابع شهرستان درمیان جایگاه ویژهای دارد، روستایی که با فرارسیدن محرم، رنگ و بوی دیگری به خود میگیرد و میزبان مراسمی است که ریشه در باورهای دیرینه مردم منطقه دارد. آیین «علمبندان» و مراسم سنتی «سنگزنی» از شاخصترین جلوههای عزاداری در این روستا به شمار میرود، آیینهایی که با مشارکت اهالی و حفظ آداب موروثی، هر ساله شکوهی خاص به سوگواری سید و سالار شهیدان میبخشند و درخش را به یکی از کانونهای مهم آیینهای عاشورایی خراسان جنوبی تبدیل
کردهاند.
عزاداری سید و سالار شهیدان حضرت امام حسین علیهالسلام در روستای درخش از جایگاهی ویژه برخوردار است به گونهای که بسیاری از درخشیهای مقیم شهرها و استانهای دیگر، هر سال خود را برای حضور در مراسم تاسوعا و عاشورا به زادگاهشان میرسانند، این روزها علاوه بر تجدید بیعت با آرمانهای عاشورا، فرصتی برای دیدار و همدلی خویشاوندان و اهالی روستا نیز محسوب میشود.
علمبندان؛ آیینی ریشهدار و موروثی
یکی از شاخصترین مراسم محرم در درخش، آیین «علمبندان» است، در این روز صاحبان عَلمها و علمگردانان در مسجد جامع روستا گرد هم میآیند و علمها طی مراسمی ویژه با پارچههایی رنگارنگ و زیبا آذین میشوند.
در این آیین، ۱۲ عَلم به نام دوازده امام معصوم علیهمالسلام و دو علم دیگر به نام حضرت فاطمه زهرا سلاماللهعلیها و حضرت ابوالفضل العباس علیهالسلام برپا میشود. مسئولیت نگهداری، برپایی و گرداندن هر عَلم به صورت موروثی از پدر به فرزند ارشد خانواده منتقل شده و علمگردانان تا عصر عاشورا وظیفه پاسداری از این نمادهای مذهبی را بر عهده دارند.
علمها از چهارم محرم تا پایان مراسم عاشورا در کوچههای روستا به حرکت درمیآیند و با حضور در مقابل منازل، برای سلامتی اهل خانه و شادی اموات فاتحه قرائت میشود، مردم نیز با نذورات و قربانی کردن گوسفند، ارادت خود را به اهلبیت علیهم السلام ابراز میکنند.
نخلگردانی؛ نماد وفاداری علمدار کربلا
از دیگر جلوههای کمنظیر عزاداری در درخش، آیین نخلگردانی است، مراسمی که به عنوان نمادی از فداکاری و رشادتهای حضرت ابوالفضل العباس علیهالسلام شناخته میشود.
از صبح روز تاسوعا، جوانان و بزرگان روستا برای آمادهسازی و تزئین نخل گرد هم میآیند، نخل درخش با ساختار خاص و ظاهری متفاوت، از ویژگیهای منحصربهفردی برخوردار است و اهالی معتقدند نمونهای با این شکل و شمایل در کمتر نقطهای از کشور دیده میشود.
این سازه چوبی با ارتفاعی نزدیک به شش متر و چهار پایه، در سه نوبت شامل عصر تاسوعا، شب عاشورا و ظهر عاشورا بر دوش نخلگردانان قرار گرفته و در صحن مسجد جامع به حرکت درمیآید. همزمان با حرکت نخل، عَلمها نیز در اطراف آن به گردش درآمده و فضای روستا سرشار از شور و حماسه حسینی میشود.
آیین سنگزنی درخش
آیین سنتی «سنگزنی» روستای درخش از توابع شهرستان درمیان، یکی دیگر از جلوههای کمنظیر فرهنگ عاشورایی در خراسان جنوبی است که با تلفیقی از نوحهخوانی، حرکات موزون آیینی و نواهای حزنانگیز، هر ساله در ایام محرم ارادت مردم این منطقه به سیدالشهدا علیهالسلام را به نمایش میگذارد.
سنگزنی که در برخی مناطق کشور با نامهایی همچون «کَربزنی» یا «چَقچَقیزنی» شناخته میشود، از جمله شیوههای کهن عزاداری برای امام حسین علیهالسلام است. در این آیین، عزاداران همزمان با نوحهخوانی و در قالب حرکاتی هماهنگ و ریتمیک، دو قطعه چوب استوانهای را به یکدیگر میکوبند و فضایی سرشار از حزن و معنویت خلق میکنند.
در مراسم سنگزنی درخش، عزاداران با در دست داشتن دو قطعه چوب خراطیشده که معمولاً از چوب درخت عناب یا گردو ساخته میشود، در قالب حلقههایی منظم مقابل یکدیگر قرار میگیرند. ضربآهنگهای یکضرب و سهضرب همراه با حرکات هماهنگ پا و دست، جلوهای ویژه به این مراسم میبخشد و شور و شعور حسینی را در میان شرکتکنندگان و تماشاگران زنده نگه میدارد.
این آیین دارای ساختاری کاملاً سنتی و موروثی است و تعداد مشخصی از سنگزنان مسئول اجرای آن هستند.
در این مراسم، عزاداران با به هم زدن دو چوب، ریتمی هماهنگ ایجاد کرده و اشعار جانسوز محتشم کاشانی و دیگر مرثیهسرایان اهلبیت علیهم السلام را زمزمه میکنند. گروه سنگ زن با نظمی خاص در پیشاپیش هیئتهای عزاداری حرکت کرده و همراه با نوای سنج و مرثیه، جلوهای ویژه از سوگواری سنتی را به نمایش میگذارند، آیینی که آن نیز به صورت موروثی از نسلهای گذشته به یادگار مانده است.
این قطعات چوبی با نخ به هم متصل شده و پشت دست سنگزنان قرار میگیرد، هنگامی که عزاداران این چوبها را با نظمی خاص به یکدیگر میکوبند، صدایی شبیه برخورد سنگها ایجاد میشود؛ صدایی که ریتم آن با نوحه و حرکت دسته عزاداری هماهنگ است.
ویژگی جالب این آیین در محدود بودن اجراکنندگان آن است، در روستای درخش تنها هشت نفر «سنگزن» حضور دارند که اجرای این مراسم را بر عهده میگیرند، این مهارت بهصورت موروثی از پدران به فرزندان منتقل میشود و پس از درگذشت هر سنگزن، پسر او بهعنوان جانشین در این آیین شرکت میکند، به همین دلیل بسیاری از خانوادههای این روستا نسلهاست که در حفظ و اجرای این سنت نقش دارند.
هرچند درباره خاستگاه تاریخی این مراسم اسناد مکتوبی در دست نیست، اما روایتهای شفاهی متعددی درباره فلسفه شکلگیری آن وجود دارد. برخی این آیین را نمادی از شدت اندوه عزاداران و سنگ بر سر زدن در سوگ شهدای کربلا میدانند و گروهی دیگر آن را یادآور اعتراض یاران اهلبیت علیهم السلام به هتک حرمت پیکر مطهر امام حسین علیهالسلام پس از واقعه عاشورا عنوان میکنند.
در میان مردم روستای درخش، سنگزنی بیش از هر چیز با روایت حضور قوم بنیاسد در کربلا پیوند خورده است؛ قومی که پس از واقعه عاشورا با مشاهده پیکرهای مطهر شهدا، از شدت اندوه به عزاداری پرداختند و این سوگواری نسل به نسل در قالب این آیین به یادگار مانده است.
مهارت حضور در این مراسم معمولاً از پدر به فرزند منتقل میشود و نوحهخوان یا «میاندار» نیز نقش محوری در هدایت ریتم و هماهنگی گروه بر عهده دارد. مراسم سنگزنی درخش از شب پنجم ماه محرم آغاز میشود و در کنار دستههای سینهزنی و زنجیرزنی، بخشی از برنامه عزاداری هیئتهای مذهبی روستا را تشکیل میدهد. حرکت دستهها از مسجد به سمت میدان روستا و بازگشت دوباره به مسجد، همراه با نوحههای ویژه این آیین، حال و هوایی خاص به شبهای محرم در این منطقه میبخشد.
اهمیت فرهنگی و مذهبی این سنت دیرینه موجب شده است آیین سنگزنی روستای درخش به عنوان یکی از میراثهای ناملموس کشور با شماره ۶۲۶ در فهرست آثار ملی کشور (ناملموس) به ثبت برسد، میراثی که افزون بر حفظ هویت دینی و فرهنگی منطقه، روایتگر پیوند عمیق مردم این دیار با فرهنگ عاشورا و نهضت حسینی است.
روشنایی شمعها در شبهای تاسوعا و عاشورا
شبهای تاسوعا و عاشورا در درخش با مراسم معنوی روشن کردن شمع همراه است. در این آیین، کودکان، نوجوانان، جوانان و دیگر عاشقان اهلبیت علیهم السلام با روشن کردن شمعهای فراوان در اتاقک شیشهای سیاری که در پیشاپیش هیئت حرکت میکند، یاد و نام حضرت سیدالشهدا علیهالسلام و یاران باوفایش را گرامی میدارند.
نور شمعها در دل شب، تصویری معنوی و تأثیرگذار خلق میکند که جلوهای از عشق و ارادت مردم این دیار به فرهنگ عاشورا و مکتب اهلبیت علیهم است. محرم در درخش تنها یک مراسم عزاداری نیست، بلکه مجموعهای از آیینهای کهن، باورهای ریشهدار و سنتهای ماندگاری است که طی سالیان طولانی حفظ شده و همچنان به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این منطقه، نسل به نسل انتقال مییابد.
نظر شما