حجت الاسلام ایمان ضرابی، پژوهشگر و استاد حوزه و دانشگاه در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان با اشاره به نقش عاشورا بر فرهنگ ایران و حفظ این فرهنگ در فراز و فرودهای تاریخی (نقش عاشورا بر روحیه مقاومت و تاب آوری و انسجام اجتماعی)، اظهار کرد: آنچه از مجالس حسینی انتظار میرود و اساساً کارکرد مجالس حسینی محسوب میشود، کاهش یا حتی برطرف کردن آسیبهای اجتماعی جدی و تلطیف فضای اجتماعی است؛ موضوعی که از همان ابتدا یعنی سال ۶۱ هجری در کربلا، کوفه و پس از آن در شام به منصه ظهور رسید.
وی در ادامه گفت: اگر به تاریخ حرکت امام حسین(ع) و اتفاقاتی که پس از عاشورا رخ داد نگاه کنیم، درمییابیم که فرهنگ حسینی توانست جامعهای را که دچار انحراف، بیتفاوتی و فاصله گرفتن از ارزشهای الهی شده بود، دوباره متوجه حقیقت و مسیر درست کند. مجالس حسینی در طول تاریخ همواره نقش مهمی در زنده نگه داشتن ارزشهای انسانی، اخلاقی و دینی داشتهاند و توانستهاند در برابر بسیاری از آسیبهای فکری و فرهنگی جامعه نقش بازدارنده و اصلاحگر ایفا کنند.
حجت الاسلام ضرابی ادامه داد: نمونههای متعددی در تاریخ وجود دارد؛ ازجمله درباره گسترش تفکرات کمونیستی در سال ۱۲۹۹ خورشیدی که بسیاری از متدینان آن زمان نسبت به تأثیرات منفی این جریان بهویژه بر نسل جوان نگرانی داشتند. در آن دوره برخی نقل کردهاند که در تهران و شهرهای دیگر نشانهها و نمادهای این تفکرات در سطح جامعه دیده میشد و حتی برخی تصور میکردند ارزشهای دینی در حال کمرنگ شدن است، اما با فرارسیدن ماه محرم و برپایی مجالس عزاداری، فضای جامعه تغییر کرد.
این پژوهشگر دینی تصریح کرد: با آغاز محرم، شهرها سیاهپوش شدند، پرچم امام حسین(ع) برافراشته شد و اشعار عاشورایی از جمله اشعار ماندگار محتشم کاشانی بار دیگر فضای جامعه را تحت تأثیر قرار داد و نشان داد که فرهنگ حسینی همچنان زنده و اثرگذار است.
وی در ادامه درباره نقش عزاداریهای حسینی در ایجاد همدلی اجتماعی، تأکید کرد: اینکه از گذشتههای دور در مجالس حسینی اطعام و پذیرایی انجام میشده، فقط به معنای غذا دادن نبوده است، بلکه فلسفه عمیقتری پشت این سنت وجود دارد. اطعام حسینی فرصتی بوده تا مردم یک محله، روستا یا شهر در کنار یکدیگر قرار بگیرند، از حال هم باخبر شوند، مشکلات یکدیگر را بشناسند و برای رفع گرفتاریهای هم تلاش کنند. این سنت در واقع به دنبال شکل دادن یک تعامل اجتماعی و ایجاد یک بومسازگان انسانی بوده است؛ فضایی که در آن فرهنگ همسفرگی میان اقشار مختلف جامعه تقویت شود.
البته اطعام و تبرک دادن کار ارزشمندی است و آثار مثبت خود را دارد، اما نباید فراموش کنیم که این امور فرع مجالس حسینی است و اصل این است که انسان از این مجالس برای رشد روح و جان خود بهره ببرد. نباید به گونهای شود که انسان سالها در مجالس امام حسین(ع) حضور پیدا کند اما تنها به دنبال گرفتن تبرک برای جسم خود باشد و از تبرک معنوی و اصلاح نفس غافل بماند.
این پژوهشگر مذهبی ادامه داد: در سفره حسینی تفاوتهای ظاهری مانند ثروت، جایگاه اجتماعی و موقعیت افراد کنار میرود و همه در کنار یکدیگر قرار میگیرند؛ چراکه در این مجالس همه خود را خدمتگزار دستگاه امام حسین(ع) میدانند. البته اطعام و تبرک دادن کار ارزشمندی است و آثار مثبت خود را دارد، اما نباید فراموش کنیم که این امور فرع مجالس حسینی و اصل، این است که انسان از این مجالس برای رشد روح و جان خود بهره ببرد. نباید به گونهای شود که انسان سالها در مجالس امام حسین(ع) حضور پیدا کند اما تنها به دنبال گرفتن تبرّک برای جسم خود باشد و از تبرک معنوی و اصلاح نفس غافل بماند.
وی در ادامه درباره نقش مجالس عزاداری امام حسین(ع) در پیشگیری از آسیبهای اجتماعی مانند اعتیاد، بزهکاری و ناهنجاریهای اخلاقی، اظهار کرد: همانگونه که اشاره شد، فرهنگ عزاخانه سیدالشهدا(ع)، فرهنگ کنار هم قرار گرفتن انسانها و ایجاد پیوند میان افراد جامعه است.
ضرابی ادامه داد: متولیان مجالس حسینی نباید افراد را بر اساس شرایط اجتماعی، اقتصادی یا گذشته زندگیشان دستهبندی کنند؛ چراکه سیره امام حسین(ع) بر پایه محبت، کرامت انسانی و هدایت انسانها استوار بود.
حجت الاسلام ضرابی بیان کرد: اگر در این مجالس با کسانی که گرفتار آسیبهایی مانند اعتیاد یا مشکلات اجتماعی شدهاند، با نگاه رحمت و محبت برخورد شود و برای آنها به عنوان پیروان مکتب اهل بیت(ع) آغوشی از مهر و پذیرش گشوده شود، میتوان زمینه بازگشت بسیاری از این افراد به زندگی سالم را فراهم کرد.
این پژوهشگر ادامه داد: حرکت امام حسین(ع) از مدینه تا کربلا نیز سرشار از تلاش برای هدایت انسانها بود و ایشان حتی در سختترین شرایط تلاش کردند افراد را از مسیر اشتباه بازگردانند. قرآن کریم نیز میفرماید «هر کس انسانی را زنده بدارد، گویی همه مردم را زنده داشته است» و این نگاه باید در رفتار اجتماعی ما نیز جاری شود؛ یعنی اگر بتوانیم دست یک انسان گرفتار را بگیریم، در حقیقت کاری بزرگ و ارزشمند انجام دادهایم.
این کارشناس فرهنگی درباره ظرفیت هیئتهای مذهبی برای مقابله با آسیبهای نوظهور جامعه اظهار کرد: بدون تردید هیئتهای مذهبی یکی از بزرگترین سرمایههای اجتماعی کشور هستند که میتوان از این ظرفیت برای حل بسیاری از مسائل جامعه استفاده کرد. در سراسر کشور هیئتهایی وجود دارند که اقدامات ارزشمندی در زمینههای مختلف انجام دادهاند؛ از راهاندازی مراکز ترک اعتیاد گرفته تا ایجاد گرمخانهها، کمک به نیازمندان، توزیع غذای گرم در مناطق کمبرخوردار و ایجاد فرصتهای شغلی برای افراد نیازمند. این فعالیتها نشان میدهد که فرهنگ حسینی فقط محدود به ایام محرم و صفر نیست، بلکه میتواند در طول سال منشأ خدمت، امیدآفرینی و اصلاح اجتماعی باشد.
گاهی برخی نگاههای سنتی باعث شده که عزاداری تنها در یکسری آداب ظاهری خلاصه شود؛ در حالی که حقیقت عزاداری، حرکت در مسیر اهداف امام حسین(ع) و تلاش برای بهتر شدن جامعه است. اینکه تصور کنیم هر فردی که لباس عزا پوشید، عزادار واقعی است و کسی که این ظاهر را ندارد، از فرهنگ عاشورا فاصله دارد، نگاه کاملی نیست؛ چراکه معیار اصلی، عمل انسان و میزان تأثیرگذاری او در مسیر خیر و اصلاح جامعه است.
این استاد حوزه ادامه داد: گاهی برخی نگاههای سنتی باعث شده که عزاداری تنها در یکسری آداب ظاهری خلاصه شود؛ در حالی که حقیقت عزاداری، حرکت در مسیر اهداف امام حسین(ع) و تلاش برای بهتر شدن جامعه است. اینکه تصور کنیم هر فردی که لباس عزا پوشید، عزادار واقعی است و کسی که این ظاهر را ندارد، از فرهنگ عاشورا فاصله دارد، نگاه کاملی نیست؛ چراکه معیار اصلی، عمل انسان و میزان تأثیرگذاری او در مسیر خیر و اصلاح جامعه است.
حجت الاسلام ضرابی تصریح کرد: اگر فردی به نیت امام حسین(ع) دست یک انسان گرفتار را بگیرد، برای حل مشکل خانوادهای تلاش کند، دانش خود را در اختیار دیگران قرار دهد یا زمینه امید را در دل یک انسان ایجاد کند، این اقدامات نیز جلوهای از خدمت حسینی است.
وی تأکید کرد: هیئتهای مذهبی باید از ظرفیت عظیم مردمی خود بیشتر استفاده کنند و بررسی کنند که علاوه بر برگزاری مراسم عزاداری، چه خدمات دیگری میتوانند برای جامعه انجام دهند. نباید این نگاه وجود داشته باشد که با پایان یافتن دهه محرم، مسئولیت اجتماعی هیئتها نیز تمام میشود؛ بلکه میتوان در تمام طول سال به نام امام حسین(ع) در مسیر خدمت به مردم و کاهش مشکلات جامعه گام برداشت.
این استاد حوزه در ادامه درباره نقش عاشورا در تقویت همبستگی و وحدت اجتماعی اظهار کرد: به نظر میرسد مهمترین عامل برای تقویت وحدت اجتماعی، شناخت و معرفت نسبت به حقیقت عاشورا باشد.
وی گفت: اگر جامعه بتواند پیام واقعی عاشورا را که بر پایه محبت، عدالت، آزادگی و دفاع از کرامت انسان است درک کند، بدون تردید انسجام اجتماعی بیشتری شکل خواهد گرفت.
مام حسین(ع) در تمام مسیر حرکت خود از مدینه تا کربلا، حتی در لحظه شهادت نیز به دنبال هدایت انسانها و جلوگیری از تفرقه و اختلاف بود و هیچگاه هدف ایشان ترویج خشونت و دشمنی نبود. اینکه برخی بخواهند چهره عاشورا را تنها در قالب خشونت و درگیری معرفی کنند، با حقیقت این نهضت فاصله دارد؛ چراکه روح قیام امام حسین(ع) بر مبنای آگاهیبخشی، اصلاح جامعه و دعوت به حق شکل گرفته است.
این پژوهشگر فرهنگی تصریح کرد: متأسفانه در سالهای اخیر گاهی شاهد برخی سخنان و رفتارهایی در بعضی مجالس هستیم که به دلیل فاصله گرفتن از حقیقت عاشورا، با روح اصلی این نهضت که همان مهرورزی و هدایت انسانهاست، سازگار نیست. برخی برداشتهای سطحی نه تنها باعث دور شدن مردم از پیام اصلی عاشورا میشود، بلکه ممکن است به جایگاه ارزشمند این فرهنگ نیز آسیب وارد کند.
حجت الاسلام ضرابی گفت: امام حسین(ع) در تمام مسیر حرکت خود از مدینه تا کربلا، حتی در لحظه شهادت نیز به دنبال هدایت انسانها و جلوگیری از تفرقه و اختلاف بود و هیچگاه هدف ایشان ترویج خشونت و دشمنی نبود.
این استاد دانشگاه بیان کرد: اینکه برخی بخواهند چهره عاشورا را تنها در قالب خشونت و درگیری معرفی کنند، با حقیقت این نهضت فاصله دارد؛ چراکه روح قیام امام حسین(ع) بر مبنای آگاهیبخشی، اصلاح جامعه و دعوت به حق شکل گرفته است.
وی در خاطرنشان کرد: اگر از حقیقت عاشورا و فرهنگ بهجامانده از این نهضت بهره بیشتری ببریم و ظرفیت هیئتهای مذهبی را در مسیر خدمت اجتماعی به کار بگیریم، میتوانیم شاهد جامعهای سالمتر، همدلتر و نزدیکتر به آرمانهای امام حسین(ع) باشیم.
نظر شما