دکتر«محسن ردادی» عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان با اشاره به نقش عاشورا بر فرهنگ ایران و حفظ این فرهنگ در فراز و فرودهای تاریخی (مثل نقش عاشورا بر روحیه مقاومت و تاب آوری و انسجام اجتماعی) اظهار کرد: عاشورا یکی از مؤلفههای مهم هویتبخش و انسجامآفرین در جامعه ایرانی بوده است. در مقاطع مختلف تاریخی، موضوع عاشورا، امام حسین(ع)، اهلبیت(ع)، غدیر و دیگر مفاهیم مرتبط با فرهنگ شیعی، همواره موجب افزایش انسجام اجتماعی و تقویت اعتماد داخلی در جامعه شده است.
وی افزود: اگر بخواهیم از منظر تاریخی به این موضوع نگاه کنیم، حکومتهای شیعی که در ایران شکل گرفتند و توانستند تا حدی استقلال ایران را در برابر خلافت عباسی حفظ کنند، از عاشورا به عنوان یکی از محورهای اصلی هویتی خود بهره گرفتند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: به عنوان نمونه، حکومت آلبویه که برای نخستین بار برگزاری گسترده مراسم عزاداری عاشورا و حرکت دستههای عزاداری در خیابانها را رواج داد، حکومتی بود که توانست با تکیه بر محوریت امام حسین(ع) و فرهنگ عاشورا در برابر خلفای عباسی ایستادگی کند، بغداد را به تصرف خود درآورد و یک حکومت ایرانی را شکل دهد.
نقش عاشورا در شکلگیری قدرت سیاسی صفویه و پیوند مردم و حکومت در دوره قاجار
ردادی با اشاره به نقش فرهنگ عاشورا در دوره صفویه گفت:صفویه نیز به همین شکل توانست با تکیه بر مؤلفههای شیعی همچون عاشورا، غدیر و دیگر مفاهیم دینی، انسجام داخلی ایجاد کند و در برابر عثمانیها از تمامیت ارضی ایران دفاع کند؛ در دوره قاجار نیز این مراسم عزاداری امام حسین(ع) بود که میان مردم و حاکمیت ارتباط ایجاد میکرد. در بسیاری از موارد، شاه و مردم در یک فضای مشترک در کنار یکدیگر قرار نمیگرفتند، اما در تکیه دولت و مراسم عزاداری سالار شهیدان، این فاصله کاهش پیدا میکرد و حاکمیت و مردم در یک فضای مشترک حضور داشتند.
عاشورا و انقلاب اسلامی؛ از تصویرسازی تاریخی تا شکلگیری روحیه مقاومت
وی با اشاره به تأثیر فرهنگ عاشورا در دوران پهلوی و انقلاب اسلامی اظهار کرد: در دوره پهلوی، آن چیزی که به شکلگیری انقلاب کمک کرد، فارغ از شعارها، نماد عاشورا بود. تصویری که در جامعه ایجاد شد، این بود که شاه به عنوان نماد ظلم و ستم و در جایگاه یزید زمانه معرفی میشود و امام خمینی(ره) در جایگاه امام حسین(ع) قرار میگیرد که علیه ظلم قیام کرده است؛ همچنین شهادت فرزند امام خمینی(ره)، مرحوم سید مصطفی خمینی، در این فضا به عنوان داغی مشابه با مصائب عاشورا در ذهن جامعه بازنمایی شد و شعارهایی مانند «خون بر شمشیر پیروز است» نیز با الهام از فرهنگ عاشورا شکل گرفت.
ردادی تأکید کرد: این تصویرسازیها، نمادسازیها و شعارها باعث ایجاد انسجام میان نیروهای انقلابی شد و امکان مبارزه با رژیم شاه را فراهم کرد. بنابراین در طول تاریخ ایران، عاشورا و عزاداری امام حسین(ع) همواره عاملی وحدتبخش، تعیینکننده و هویتساز بوده و جریانهای اجتماعی و سیاسی از آن تأثیر پذیرفتهاند.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به پیوند فرهنگ ایرانی با عزاداری عاشورا گفت: من معتقدم عزاداری عاشورا و عزاداری برای امام حسین(ع) را میتوان یک سنت ایرانی دانست؛ البته منظور این نیست که این مراسم خارج از دین یا در تضاد با اسلام است، بلکه منظور این است که آن داغ و اندوهی که از واقعه کربلا در میان شیعیان شکل گرفت، در ایران با یک شیوه خاص و با شکوه ویژهای ظهور پیدا کرد.
عزاداری امام حسین(ع)؛ سنتی ایرانی ـ اسلامی با ریشههای عمیق فرهنگی
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در ادامه با اشاره به پیوند فرهنگ ایرانی با عزاداری عاشورا گفت: من معتقدم عزاداری عاشورا و عزاداری برای امام حسین(ع) را میتوان یک سنت ایرانی دانست؛ البته منظور این نیست که این مراسم خارج از دین یا در تضاد با اسلام است، بلکه منظور این است که آن داغ و اندوهی که از واقعه کربلا در میان شیعیان شکل گرفت، در ایران با یک شیوه خاص و با شکوه ویژهای ظهور پیدا کرد.
وی افزود: این نوع عزاداری، سوگواری گسترده، دستههای عزاداری و آیینهایی مانند نخلگردانی که در مناطق مرکزی ایران وجود دارد، ویژگیهایی هستند که در بسیاری از کشورهای دیگر حتی در جوامع شیعی نیز با این گستردگی و شکل خاص دیده نمیشود.
ردادی بیان کرد: کسانی که ممکن است تصور کنند عاشورا با سنت ایرانی ارتباطی ندارد، باید توجه کنند که نوع مواجهه ایرانیان با واقعه عاشورا، خود موجب شکلگیری یک سنت فرهنگی در ایران شده است؛ سنتی که کاملاً ایرانی ـ اسلامی است و در عین حال ارتباط خود را با معارف اسلامی حفظ کرده است.
وی ادامه داد: حتی اگر بخواهیم این موضوع را از منظر تاریخی و فرهنگی بررسی کنیم، میتوان گفت شاید این فرهنگ عزاداری در ادامه برخی خاطرات جمعی ایرانیان مانند سوگ سیاوش در شاهنامه نیز قابل تحلیل باشد؛ یعنی همانگونه که ایرانیان در گذشته برای سیاوش عزاداری میکردند، این ظرفیت فرهنگی در دوره اسلامی در قالب عزاداری امام حسین(ع) ظهور تازهای پیدا کرد.
فرهنگ عاشورا؛ عاملی برای افزایش تابآوری و تحمل سختیها
ردادی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نقش عاشورا در افزایش تابآوری اجتماعی گفت: یکی از مهمترین عناصر تابآوری، پذیرش رنج و تحمل هزینه برای رسیدن به اهداف بلند است. جامعهای که آستانه تحمل بالاتری داشته باشد، در برابر سختیها و مشکلات دچار فروپاشی و آشفتگی نمیشود. مرور سختیهایی که بر امام حسین(ع)، اهلبیت(ع) و یاران ایشان در کربلا وارد شد، از نظر روانی و ادراکی به مردم نشان میدهد که برای دستیابی به اهداف بزرگ و ارزشمند، گاهی باید دشواریها و هزینههای سنگینی را تحمل کرد.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: در دوران جنگ تحمیلی نیز بارها این نگاه مطرح میشد که «خون ما که از خون سیدالشهدا و فرزندان ایشان رنگینتر نیست». این نوع نگاه نشان میداد که فرهنگ عاشورا چگونه میتواند انسانها را برای فداکاری، ایستادگی و دفاع از ارزشها و میهن آماده کند. این همان تأثیری است که فرهنگ عاشورایی بر جامعه میگذارد؛ یعنی افزایش تابآوری ملی، بالا بردن آستانه تحمل مردم و جلوگیری از تسلیم شدن سریع در برابر مشکلات.
وی در پایان خاطرنشان کرد: مرور واقعه عاشورا و فرهنگ کربلا، جامعه را از نظر ذهنی و روحی آماده میکند تا در برابر سختیها مقاومت کند و برای اهداف بلند، هزینههای لازم را بپذیرد.
نظر شما