به گزارش خبرگزاری شبستان، سیدابوالقاسم ظریف در مطلبی تحت عنوان واکاوی انتقادی و کالبدشکافیِ ساختار «راهنما و رهجو» در انجمنهای دوازدهقدمی آورده است:
افسانه درمان و سرابِ یک پناهگاه امن
سالهاست که انجمنهای دوازدهقدمی (انجمن معتادان گمنام، الکلیهای گمنام و…) در افکار عمومی و رسانهها به عنوان ملجأ و پناهگاهی بیعیبونقص برای نجات انسانهای درگیر با اعتیاد تصویر میشوند. اما واکاوی عمیق، علمی و بیطرفانه نشان میدهد که این تصویرِ آرمانی با واقعیت فاصلهای معنادار دارد. منتقدان و پژوهشگران بر این باورند که نباید درباره اثرات مثبت و کارکردهای این انجمنها مبالغه کرد. واقعیت آن است که برخلاف ادعاهای مطرحشده، درصد موفقیت بلندمدت و خروج کامل از اعتیاد صرفاً به واسطه این برنامهها بسیار پایین است.
در حقیقت، این انجمنها اصلاً «درمان اعتیاد» به حساب نمیآیند. درمانِ ریشهای اعتیاد نیازمند مداخلات تخصصی، پزشکی، رواندرمانی و بالینی است. کارکرد این گروهها در بهترین حالت، ایجاد فضایی برای «مدیریت وسوسه بر مصرف» و کمک به حفظ موقتِ پاکی است، نه درمان قطعی. از مسائل مهم این ساختار، نظام «راهنما (حامی) و رهجو» است؛ سیستمی که با وجود برخی کارکردهای مقطعی، دارای تلههای پنهان، خطرات امنیتی و آسیبهای ساختاری عمیقی است که میتواند فرد آسیبدیده را درگیر ترومای مجدد و سوءاستفادههای ویرانگر کند.
گذری بر کارکردهای مثبت رابطه راهنما و رهجو
اگر بخواهیم ساختار انجمن را همانگونه که هست بررسی کنیم، باید بپذیریم که این سیستم ابزارهایی برای کنترل کوتاهمدتِ «وسوسه بر مصرف» دارد؛ ولی باید دانست این ابزارها معجزه نمیکنند:
۱. همذاتپنداری: در این ساختار، مداخله از جنس رابطه یک فرد بیمار با بیمار دیگر است. راهنما چون خود تجربه مصرف داشته، درگیریهای ذهن معتاد را میشناسد و مقاومت روانی رهجو را برای انکارِ مشکلش میشکند.
۲. دسترسی اورژانسی و رایگان: در لحظات بحرانی و وسوسههای شدید (مثلاً در نیمههای شب)، راهنما به عنوان یک ترمز اورژانسی در دسترس است تا فرد را از مصرف بازدارد. حمایت و مشاوره ارائهشده توسط راهنما کاملاً رایگان است و برای معتادانی که شرایط اقتصادی دشواری دارند، فرصتی ارزشمند برای بهبودی فراهم میکند.
۳. خروج از انزوا: این رابطه فرد را از انزوای ناشی از اعتیاد خارج کرده و او را مجبور به تمرینِ کمکگرفتن از دیگران میکند.
۴. اصل مصونیت متقابل: در روانشناسی، اصلی به نام «کمککننده-کمکگیرنده» وجود دارد. وقتی یک عضو باسابقه، مسئولیت انتقال تجربه به یک تازهوارد را بر عهده میگیرد، خود را ملزم به رعایت اصول میبیند و همین امر خطر بازگشت به مصرف را در شخصِ راهنما نیز کاهش میدهد. بنابراین خدمت به دیگران باعث میشود راهنما کمتر دچار غفلت شود و فرآیند درمان، متقابل و همزمان برای هر دو طرف باشد.
اما این ویژگیهای ظاهراً مثبت، رویهٔ نازکِ یک ساختار بهشدت معیوب هستند که در لایههای زیرین، آبستنِ فجایع پنهانی است.
نیمه تاریک: تلههای پنهان، بهرهکشی و فروپاشی روانی
سپردن سرنوشت، روان و هدایت معنوی یک انسانِ بهشدت آسیبدیده به فردی که تنها امتیازش تجربه مصرف و ترک در گذشته است، از منظر علمی، عقلی و دینی مردود است. در غیابِ نظارت تخصصی، این ساختار میتواند به بستری برای آسیبهای زیر تبدیل شود:
۱. مداخله در امور پزشکی و فقدان صلاحیت علمی
راهنماها در این انجمنها غالباً فاقد هرگونه تخصص روانشناختی، مددکاری یا پزشکی هستند. بارها مشاهده شده است که این افرادِ غیرمتخصص با تحمیل باورهای شبهعلمی خود، رهجویان را مجبور به قطع داروهای ضروری روانپزشکی یا داروهای نگهدارنده (مانند متادون و بوپرنورفین) کردهاند. این دخالتهای جاهلانه مستقیماً با جان بیماران بازی کرده و بارها به لغزش، اُوِردوز و حتی مرگ منجر شده است.
۲. سلب استقلال اراده و ایجاد وابستگی بیمارگونه
هدف غایی هر درمان اصولی، رساندن فرد به بلوغ، استقلال اراده و آزادی درونی است. اما در نظام دوازدهقدمی، فرد عملاً استقلال خود را از دست میدهد. ارادهٔ رهجو به مرور فلج شده و برای کوچکترین تصمیمات زندگی (ازدواج، طلاق، شغل، مهاجرت و…) کاملاً مطیع و وابسته به راهنما میشود. در اینجا فرد درمان نمیشود، بلکه صرفاً اعتیاد به مواد مخدر را با اعتیاد به یک شخص (راهنما) جایگزین میکند.
۳. مرجعیت کاذب و عقده خودخدابینی
در این ساختار، گاهی جایگاه راهنما بهتدریج از یک دوستِ همدرد به یک «پیر طریقت» یا «مراد» تبدیل میشود. بالاترین اعتبار به سخن راهنما (درست یا نادرست) تعلق میگیرد. این نوع از رابطه باعث میشود رهجو انتقادپذیری را از دست بدهد و حتی انحرافات عقیدتی مانند تغییر دین، انحرافات فرقهای، باورهای ضدتوحیدی و عرفانهای کاذب را از راهنما به عنوان حقیقت بپذیرد.
پادکست تحقیقی «قدم سیزدهم» (The ۱۳th Step): مستند صوتی کامل گزارشگر لورن چولجیان (برنده جوایز معتبر روزنامهنگاری) که پرده از سوءاستفادههای گستردهٔ صاحبان قدرت در شبکههای ترک اعتیاد برداشت. 🔗 لینک وبسایت رسمی پادکست و اسناد پرونده
پوشش خبری رسانه PBS درباره فاجعه خاموش در مراکز ترک اعتیاد: مصاحبه و گزارش ویدئویی شبکه PBS NewsHour پیرامون افشاگریهای پادکست قدم سیزدهم و واکاوی پدیده سوءاستفاده در جوامع ترک اعتیاد. 🔗 لینک گزارش متنی و ویدئویی در PBS
نشانهها و راههای پیشگیری از شکارچیان قدم سیزدهمی: مقالهای از مرجع Alcohol Rehab Help درباره دینامیک قدرت میان اعضای قدیمی و تازهواردان و نحوه تشخیص رفتارهای سوءاستفادهگرانه. 🔗 لینک به مطلب در Alcohol Rehab Help
۴. خطرات ناشی از اقرار و اعتراف
در قدمهای چهارم و پنجم، رهجو خصوصیترین اسرار، گناهان و نقاط ضعف خود را نزد راهنما و دیگران اقرار میکند. سپردن این اطلاعات به شخصی که خود سابقه بزهکاری داشته و هیچ تعهد قانونی برای رازداری بالینی ندارد در اصطلاح روانشناسی افتادن در یک «دام (تار) عنکبوتی» است. پروندههای تلخی وجود دارد که راهنمایان پس از لغزش، با استفاده از همین اسرار، از رهجویان اخاذی کرده و یا آبروی خانوادگی آنها را تهدید نمودهاند.
۵. پدیده شکارگری و «قدم سیزدهم» (The ۱۳th Step)؛ فاجعه خاموش
وحشتناکترین آفتِ این ساختار، مفهومی غیررسمی به نام «قدم سیزدهم» است. تازهواردان در ماههای اول ترک، در وضعیتی به نام «توقف رشد عاطفی» قرار دارند و به شدت تشنه تأیید هستند. برخی از اعضای قدیمی با سوءاستفاده از شکنندگیِ روحی فرد تازهوارد، وی را شکار میکنند!
این بهرهکشی گاه به شکل سوءاستفادههای جنسی و عاطفی رخ میدهد (که مستندات جهانی مانند پادکست «قدم سیزدهم» اثر لورن چولجیان پرده از ابعاد هولناک آن برداشتهاند). در ایران که جلسات حضوری با تفکیک جنسیتی برگزار میشود، میتواند به شکل استثمار مالی و کاری خود را نشان دهد؛ جایی که راهنما به بهانه «تمرین فروتنی»، رهجو را به کارگر رایگان خود تبدیل کرده یا از او پول قرض میگیرد و هرگز بازنمیگرداند و متأسفانه گاهی به سوءاستفاده جنسی از محارم رهجو توسط راهنما نیز منجر میشود. همچنین از خطر بالقوه جلسات آنلاین که بستری برای آشنایی زن و مرد است و ممکن است به سوءاستفاده بینجامد، نباید غافل بود.
لزوم گذار به یک الگوی علمی و الهی
آنچه بیان شد به معنای آن نیست که هر فردی که در انجمن وارد میشود لزوماً آسیب ببیند یا هر فردی که راهنما باشد حتماً سوءاستفاده میکند؛ ولی درهرصورت انجمنهای دوازدهقدمی را هرگز نباید به عنوان یک «درمان قطعی» یا «پناهگاه امن و بینقص» پذیرفت. ساختار این انجمنها مملو از رخنههای امنیتی و روانی هستند که میتوانند قربانیانِ اعتیاد را به قربانیانِ سوءاستفادههای جنسی، مالی، روانی و… تبدیل کنند.
در برابر این نظامِ معیوب، الگوی جایگزینِ مبتنی بر «روانشناسی اسلامی» و علم مدرن قرار دارد؛ الگویی که در آن مفهوم «رهنما»، ترکیبی از تخصص علمی (برای مداخله درمانی) و طهارت اخلاقی (برای هدایت معنوی) است. تا زمانی که این انجمنها تحت نظارت دقیقِ بالینی و پروتکلهای سختگیرانهی صیانتی قرار نگیرند، این محافل میتوانند شکارگاهی تاریک برای بهرهکشی از آسیبپذیرترین قشر جامعه باشند.
منابع:
نقد آماری و علمی بر اثربخشی برنامههای ۱۲ قدم: معرفی و نقد کتاب The Sober Truth (حقیقتِ هشیاری) نوشته دکتر لانس دودز (روانپزشک دانشگاه هاروارد) که نشان میدهد ادعای موفقیت بالای این انجمنها فاقد مبنای علمی است. 🔗 لینک به نقد و بررسی کتاب در رسانه ملی آمریکا (NPR)
آیا انجمنهای ۱۲ قدمی ساختاری آسیبزا هستند؟ مقالهای تحلیلی از کلینیک تخصصی The Sanctuary at Sedona که به نقد توهمِ «درمان قطعی» بودن این انجمنها و خطرات راهنمایان غیرمتخصص میپردازد. 🔗 لینک به مقاله اصلی در Sanctuary
همهچیز درباره پدیده «قدم سیزدهم» و آسیبهای آن: گزارش جامع پایگاه Addictions.com درباره خطرات پنهان و بهرهکشی از تازهواردان آسیبپذیر در گروههای بهبودی. 🔗 لینک به مقاله در Addictions.com
تضاد مرگبارِ مداخلات غیرتخصصی با درمانهای پزشکی: پژوهش منتشرشده در Journal of Substance Abuse Treatment (کتابخانه ملی پزشکی آمریکا) پیرامون خطرات دخالت اعضای انجمن در مصرف داروهای نگهدارنده (مثل بوپرنورفین) که به اوردوز بیماران منجر میشود. 🔗 لینک دسترسی به متن کامل پژوهش در PubMed
پدرسالاری، سلب استقلال و نقد ساختار انجمنهای گمنام: یادداشت جنجالی هالی ویتاکر (نویسنده کتاب Quit Like a Woman) در نیویورک تایمز پیرامون نابود شدن اعتمادبهنفس و استقلال فردی در سیستمهای ۱۲ قدمی. 🔗 لینک به مقاله در The New York Times
مستند سینمایی «قدم سیزدهم» و نبود امنیت در جلسات: مستند افشاگرانه مونیکا ریچاردسون که نشان میدهد چگونه مجرمان و افراد دارای سوءپیشینه تحت لوای «گمنامی» در جلسات پناه میگیرند. 🔗 تماشای مستند در یوتیوب
چرا انجمنهای بهبودی برای زنان همیشه امن نیست؟ پژوهش علمی معتبر چاپشده در Journal of Addictions Nursing (نویسندگان: بوگارت و پیرس، ۲۰۰۳) با تمرکز بر سوءاستفاده از قدرت در نظام راهنما و رهجو. 🔗 لینک به خلاصه مقاله و DOI معتبر
نظر شما