به گزارش خبرگزاری شبستان از مشهد؛ دوباره محرم فرارسید و ماه عزای سیدسالارشهیدان اباعبدالله الحسین(ع) و آغاز سنت هایی کهن که ریشه در تاریخ و هویت این مرزوبوم دارند. خراسانی های نیز در ایام محرم آیین های مختلفی را برگزار می کنند که علم بندان یا علم بندی یکی از این سنت هاست که معمولا چند روز مانده به محرم در مساجد و تکایای استان های خراسان برگزار می شود. البته در برخی شهرهای دیگر کشور نیز چنین مراسمی وجود دارد ولی در شهرها و روستاهای خراسان بزرگ این آیین ریشه ای دیرینه دارد و هنوز هم یکی از مهمترین رسوم محرم است.
علم مهمترین نشانه عزاداری است که قبل از اسلام و اوایل اسلام وجود داشته و در زمانهای گذشته از لوازم جنگی به شمار میآمده است. علم از دو قسمت پایه و توغ تشکیل شده که پایههای آن از دو تا ۲۰ متر متغیر است و بیشتر آنها دو تا پنج متر است. علم پوشش پارچهای دارد که به آن پیراهن علم میگویند و به رنگهای سبز، سیاه، سفید و روشن است. به بالای علمها توغ وصل است و به زیر توغ دستمالهای زیادی متصل می شود که بیشتر آنها توسط مردم تهیه میشوند.
آیین «علم بندان»
علمها اغلب بانی و علمچی دارند که این شغل بهطور موروثی به آنها منتقل شده و در برخی مناطق بانیان، علمها را در خانههایشان به اتفاق اقوام خود بسته و برای بقیه مراسم به مسجد و یا محل تجمع مردم میآورند. گروهی هم مراسم علم بندان را در مسجد انجام میدهند و برای این کار روز قبل از مراسم پارچههای علم را میشویند.
روز علم بندان مردم را به وسیله «چاووشیخوانی» یا اعلام از بلندگو و یا شیپور زدن آگاه میکنند و پس از جمع شدن مردم به خصوص سادات محل در کنار بزرگان و افراد مسن و با همراهی جوانان در تکایا و مساجد گردهم می آیند و با استفاده از پارچه های نذری؛ یک تیر چوبی به طول یک الی ۵ متر را بسته و در صحن یا ورودی تکیه یا مسجد قرار می دهند.
ابتدا مجلس روضه خوانی در مسجد برگزار می شود و پس از آن سادات و بزرگان در حالی که اشعاری را قرائت می کنند اقدام به بستن علم کرده و پارچه هایی را که مردم محل برای برطرف شدن گرفتاری ها و مشکلات خود نذر علم کرده اند، با نظم و رنگ بندی خاصی بر علم می بندند. همچنین با سیاه پوش کردن سردر تکایا و مساجد ، خود را برای مراسم عزاداری سید و سالار شهیدان، حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) آماده میکنند.
بعد از بستن علم، آن را به عنوان نمادی از علم کربلا و عزاداری ماه محرم از مسجد خارج کرده و راهی خیابانها و محلات می شوند که از سوی اهالی با ذبح گاو و گوسفند در جلو علم از آن استقبال می شود. برخی روستا نیز علمها را به قبرستان میبرند و دور قبرستان چرخانده و برای اهل قبور فاتحه میخوانند و در برخی روستاها، علمها را به دور روستا میچرخانند.
به این ترتیب نخستین آیین عزاداری و سینه زنی محرم حسینی با حمل علم عاشورا آغاز می شود که پس از مدتی عزاداری علم را به صحن مسجد برمی گردانند و با حلقه زدن گرد آن، فریادهای حسن و حسین سر داده و به نوحه خوانی و سینه زنی می پردازند.
علم بندان و علم گردانی، دو سنت کهن
بردسکن یکی از شهرهای خراسان رضوی است که این آیین همه ساله در شهر وروستاهای اطراف آن برگزار می شود. امروز نیز این مراسم در روستای نظام آباد در این شهر، با حضور مردم؛ هیاتی های روستا، بزرگان و سادات و جمعی از مسئولین شهرستان برگزار شد.
محمد نظام آبادی، رئیس اداره میراث فرهنگی گرشگری وصنایع دستی شهرستان بردسکن در حاشیه این مراسم به خبرنگاران گفت: دو مراسم سنتی علم بندان و علم گردان از مراسم و آیینهای سوگ روستای نظام آباد بردسکن درایام محرم است که همه ساله خیل عظیمی از عاشقان و مریدان را به خود جذب می کند.
وی با اشاره به آیین علم بندان گفت: این آیین هرساله در آستانه وچند روز مانده به محرم با آیین خاصی در روستای نظام آباد، برگزار می شود. در این آیین، علم که نماد ایستادگی و مقاومت و ایثار و شهادت است و یادآور رشادتهای علمدار کربلا حضرت عباس (ع) است با پارچههای مشکی و رنگی تزیین، تا در محرم به عنوان نماد در مساجد و جلو دستهها و هیات مذهبی، شکوه خاص به مراسم عزاداری ببخشد.
ثبت آیین علم گردانی در فهرست میراث معنوی کشور
رئیس اداره میراث فرهنگی گرشگری وصنایع دستی شهرستان بردسکن گفت: آیین علم گردانی نیز یکی دیگر از آیین های کهن خراسان بزرگ و این منطقه است که در شب عاشورا برگزار می شود و طی آن علم بر دوش پیرغلامان و علم گردانان طی مراسم دسته روی حمل می شود.
وی افزود: این آیین در روستای نظام آباد نیز باسبقه طولانی که هرساله به میزبانی پیرغلام ابا عبدالله، مرحوم حاج ابراهیم نظام آبادی در شب عاشورا برگزار می شود.
نظام آبادی تصریح کردم این مراسم در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است و تلاش می کنیم آیین علم بندان نیز در این فهرست، ثبت شود.
آیینهای عزاداری ماه محرم در خراسان بزرگ با کیفیت و شور و حال خاصی برگزار میشود اما آنچه که بیش از همه به چشم میآید نمایش اعتدال و دوری از افراط و تفریط و خرافه در این آیینها است.
گزارش: علی رنگ آمیز طوسی
نظر شما