حجت الاسلام احمدحسین شریفی، رئیس دانشگاه قم و مدیر کارگروه تخصصی علوم انسانی اسلامی شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش نخست گفتگو با خبرنگار دین و اندیشه خبرگزاری شبستان به مناسبت ۱۵ خرداد، سالروز آغاز رهبری قائد شهید و نگاه ایشان به فلسفه اسلامی، اظهار کرد: رهبر شهید ما حقیقتا یک حکیم به معنای دقیق کلمه و یک فرزانه بود، انسانی بی نظیر و عالمی ربانی. کسی که این روایت در حق ایشان قطعا و به معنای واقعی صادق است که «إِذَا مَاتَ الْعَالِمُ ثُلِمَ فِی الْإِسْلَامِ ثُلْمَةٌ لَا یَسُدُّهَا شَیْءٌ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ» وقتی عالم فقیهی از دنیا برود ثلمه (آسیبی) در اسلام پدید می آید که هیچ چیز آن را جبران نمی کند تا روز قیامت». بنابراین شاید تا مدت ها هیچ کس نتواند جای ایشان را پُر کند.
وی تصریح کرد: این جامعیت، این اشراف بر همه ابعاد حکمرانی و همه لایه های علمی مورد نیاز برای اداره جامعه از دانش نظامی گرفته تا علوم راهبردی، فناوری های نوین، علوم اسلامی، علوم انسانی، علوم طبیعی، ادبیات، تاریخ ملل، تاریخ معاصر، –نه فقط در ایران بلکه تاریخ معاصر جهان– تاریخ غرب، رهبر فرزانه انقلاب و حکیم شهید ما در حوزه های مختلف حقیقتا یک اعجوبه بود.
علوم عقلی و فلسفی حوزه مرهون رهبر شهید است
این استاد سطح عالی حوزه در ادامه گفت: در حوزه فلسفه اسلامی هم علیرغم اینکه همه می دانیم ایشان استاد فلسفه به معنای متعارف کلمه نبودند، فقه و اصول تدریس می کردند – همه سطوح فقه و اصول را و در دوران رهبری هم بیش از ۳۰ سال درس خارج فقه و اصول داشتند– اما درس فلسفه متعارف (فلسفه مشاء، اشراق یا حکمت متعالیه) از ایشان سراغ نداریم. ایشان پرورش یافته حوزه مشهد بودند هرچند مدتی هم در حوزه علمیه قم تحصیل کردند و در محضر بزرگانی تلمذ داشتند اما پرورش یافته دامان حوزه علمیه مشهد بودند که در ظاهر تقابل با فلسفه و حکمت دارد ولی علیرغم همه اینها، اشرافی که ایشان به فلسفه اسلامی داشتند، اعتمادی که به فلسفه اسلامی داشتند و افق بلندی که برای آن می دیدند و انتظار فوق العاده ای که از این فلسفه داشتند به مراتب از هر فیلسوفی، بیشتر و قوی تر بود.
وی افزود: به عبارت دیگر انتظاری که ایشان از فلسفه اسلامی ترسیم می کردند، اعتمادی که به فلسفه اسلامی داشتند و قوّتی که در فلسفه اسلامی می دیدند، فیلسوفان درجه یک حوزه علمیه هم در آن سطح به فلسفه نگاه نمی کردند و نگاه نمی کنند. لذا به یک معنا علوم عقلی و فلسفی در سه، چهار دهه اخیر در حوزه های علمیه چه در حوزه علمیه قم چه در تهران و چه در جاهای دیگر مدیون و مرهون این مرد بزرگ است.
بررسی ابعاد مختلف نظر رهبر شهید در نشست های علمی
حجت الاسلام شریفی تأکید کرد: در موضوع فلسفه و حکمت اسلامی ایشان به تفصیل سخن گفته اند. از سال ۱۳۷۰ تا اردیبهشت ۱۴۰۴ که ایشان در بیانیه حوزه پیشرو و سرآمد، به مسئله حکمت و فلسفه اسلامی پرداختند و انتظارات خود را ترسیم کردند و همچنین اقدامات عملی و ساختاری در حوزه ترویج و تحقیق فلسفی انجام دادند که به اختصار اشاره می کنم.
رئیس دانشگاه قم تصریح کرد: چند نکته درباره اندیشه و عمل رهبر شهیدمان در خصوص فلسفه اسلامی عرض می کنم هرچند معتقدم که باید نشست ها و همایش های علمی در این رابطه شکل بگیرد و ابعاد اندیشه ایشان در حوزه های مختلف فلسفه و همچنین انتظاراتی که از فلسفه اسلامی داشتند و تحولاتی که در در راستای آن انتظارات باید در حوزه به ویژه حوزه های فلسفی انجام شود باید بحث کرد.
تدریس فلسفه اسلامی در مسجد
حجت الاسلام شریفی گفت: فلسفه اسلامی یک علم اسلامی است و به تعبیر حضرت آقا باید در مساجد تدریس شود همانطور که در سنت حسنه حوزویان، فقه و اصول و تفسیر در مساجد تدریس می شود در مسجد اعظم قم و حرم مطهر، فلسفه هم جایش همان جاست. چون این هم یک علم اسلامی است.
وی خاطرنشان کرد: رهبر شهید به حوزه ها توصیه می کردند که تلاش کنید حوزه مرکز فلسفه، مرجع فلسفه و قطب اصلی فلسفه اسلامی باقی بماند. مبادا سهل انگاری و کوتاهی نسبت به فلسفه اسلامی کار را به جایی برساند که دیگران پرچمداران ترویج فلسفه اسلامی و متصدی آموزش و پژوهش در فلسفه اسلامی شوند. این به این معنا نیست که ما نمی خواهیم دیگران به این موضوع بپردازند بلکه مسئله حساسیت نسبت به علم و فلسفه اسلامی است چون جای دیگری امکان پرداختن به آن، – آنچنان که حق آن ادا شود ‐ وجود ندارد. زیرا ادبیات فلسفی مقدماتی لازم دارد که جز در حوزه های علمیه در جای دیگری محقق نمی شود حتی در دانشگاه.
فلسفه اسلامی از افتخارات حوزه علمیه، بلکه تعبیر حضرت آقا این است که فلسفه اسلامی افتخار حوزه های علمیه است. پرچم فلسفه اسلامی همیشه در دست حوزه بوده و باید کماکان اینگونه باشدحجت الاسلام دکتر شریفی گفت: نکته اولی که رهبر شهید می فرمایند این است که علیرغم رواج فلسفه در حوزه های علمیه (از قبل از انقلاب و بعد از انقلاب) به برکت وجود حضرت امام (ره) اما باید بپذیریم که فلسفه هنوز در حوزه مهجور است و باید از این مهجوریت خارج شود. فلسفه باید در صدر بنشیند. فلسفه اسلامی از افتخارات حوزه علمیه، بلکه تعبیر حضرت آقا این است که فلسفه اسلامی افتخار حوزه های علمیه است. پرچم فلسفه اسلامی همیشه در دست حوزه بوده و باید کماکان اینگونه باشد.
وی تاکید کرد: ایشان به حوزویان سفارش و تاکید می کنند که مبادا این پرچم را زمین بگذارید اگر فلسفه اسلامی از حوزه ها خارج شود و به جای دیگری برود و دیگران بخواهند متکفل آن شوند این فلسفه زمین می خورد و حق او ادا نمی شود.
رئیس دانشگاه قم تأکید کرد: در رابطه با این تاکید مکرر رهبر شهید که مشخصا از سال ۱۳۷۰ تا اواخر عمر مبارکشان به آن تاکید داشتند چند نکته قابل توجه وجود دارد. نخست اینکه در سایه این تکرار مکرر رهبری، ِ مدیران حوزه های علمیه نیز به این توصیه ها و تاکیدات توجه کردند و امروز در حوزه آموزش فلسفه، به نسبت سال های اخیر شاهد رونق کمّی دروس فلسفی در حوزه هستیم. هرچند نباید به این رشد کمّی دلخوش بود. چون متاسفانه اغلب دروس درباره حکمت نظری و فلسفه انتزاعی است و دروس حکمت عملی بسیار ناچیز است.
فلسفه ابزاری برای ترویج گفتمان فلسفه اسلامی
حجت الاسلام دکتر شریفی تصریح کرد؛ نکته دیگری که امام شهیدمان در خصوص فلسفه اسلامی مطرح می کردند این بود که می فرمودند؛ چشم انداز اصلی حوزه در خصوص فلسفه باید گسترش گفتمان فلسفه اسلامی در دنیا باشد. ایشان این افق تمدنی را در فلسفه ترسیم می کردند و طبیعتا این کار مستلزم فعالیت های بین المللی است.
وی ادامه داد: حوزه های علمیه زمانی می توانند خود را به عنوان یک مرکز قوی و قویم فلسفی در دنیا معرفی کنند که با دنیا در ارتباط باشند زمانی می توانند به عنوان قطب اصلی فلسفه اسلامی، مطرح شوند که با قطب های دیگر فلسفی از جمله قطب های فلسفه قاره ای، فلسفه تحلیلی و مراکز معتبر فلسفی ارتباطات علمی داشته باشند و افزون بر جهان اسلام با جهان غرب به طور ویژه ارتباط برقرار کنند.
شریفی بهترین ابزار برای گفت وگو با جامعه نخبگانی جهان غرب را فلسفه برشمرد و گفت: زبان فلسفه زبان مشترکی است که می توان با آن گفتمان فلسفه اسلامی را در دنیا رواج داد.
فلسفه اسلامی باید بتواند با فلسفه های موجود در دنیا هماورد طلبی کند، پنجه در پنجه آنها بیندازد و به صورت پیوسته جدیدترین افکار فلسفی در دنیا را رصد کندهمآوردطلبی فلسفه اسلامی
چشم اندازی که امام شهید در رابطه با فلسفه اسلامی ترسیم می کنند بسیار وسیع است. ایشان می فرمایند «حوزه نباید فلسفه اسلامی را فقط برای حلقه مریدان در حلقه محدود شهر قم و حوزه علمیه قم ببیند بلکه فراتر از آن باید فلسفه را به عنوان شالوده نظامات اجتماعی اسلامی ببیند و ثانیا افق نگاه خود را بین المللی در نظر بگیرد و بیندیشد که چگونه می توان فلسفه اسلامی را در دنیا به یک گفتمان غالب تبدیل کرد؟»
وی در پایان خاطرنشان کرد: رهبر شهید، خود نیز برای پیشرفت فلسفه اسلامی چندین راه را پیش روی حوزه می گذارند. نخست اینکه فلسفه اسلامی باید بتواند با فلسفه های موجود در دنیا هماورد طلبی کند، پنجه در پنجه آنها بیندازد و به صورت پیوسته جدیدترین افکار فلسفی در دنیا را رصد کند، با مرز افکار و اندیشه های فلسفی در دنیا آشنا باشد و آنها را نقد و بررسی کند این مطلب را ایشان ۳۵ سال قبل یعنی سال ۱۳۷۰ فرموده اند.
گفتگو از یاسمن محمدی
نظر شما