به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری شبستان، مسأله جمعیت در دهههای اخیر به یکی از مهمترین موضوعات راهبردی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده است. کاهش نرخ باروری، تغییر ساختار سنی جامعه، افزایش روند سالمندی و پیامدهای اقتصادی، فرهنگی و امنیتی ناشی از آن، موجب شد که سیاستگذاری جمعیتی به یکی از محورهای کلیدی در بیانات و سیاستهای کلان نظام تبدیل شود.
آیتالله سید علی خامنهای، رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران، از جمله شخصیتهایی بودهاند که طی سالهای گذشته بهصورت مستمر درباره خطر کاهش جمعیت و ضرورت اصلاح سیاستهای جمعیتی هشدار دادهاند.
نگاه ایشان به جمعیت صرفاً یک موضوع آماری یا اقتصادی نیست، بلکه جمعیت را مؤلفهای راهبردی در اقتدار ملی، پیشرفت تمدنی، امنیت کشور و پویایی فرهنگی جامعه میدانند. در این چارچوب، افزایش جمعیت جوان، تقویت بنیان خانواده و تسهیل فرزندآوری، بخشی از سیاستهای کلان مورد تأکید ایشان بوده است.
مبانی فکری نگاه رهبر شهید به جمعیت
۱. جمعیت؛ عامل قدرت ملی
رهبر شهید انقلاب بارها تأکید کردهاند که جمعیت جوان و فعال، از عناصر مهم قدرت یک کشور است. از نگاه ایشان، کشورهایی که دارای نیروی انسانی جوان، تحصیلکرده و پرنشاط هستند، ظرفیت بیشتری برای پیشرفت علمی، اقتصادی و سیاسی دارند.
ایشان کاهش نرخ رشد جمعیت را تهدیدی بلندمدت برای آینده ایران دانسته و معتقد بودند که ادامه این روند، کشور را در دهههای آینده با بحران سالمندی، کاهش نیروی کار و افت توان ملی مواجه خواهد کرد.
۲. نقد سیاست کنترل جمعیت در دهههای گذشته
رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران در مقاطع مختلف، سیاست کنترل شدید جمعیت در دهه ۱۳۷۰ را مورد نقد قرار دادهاند. ایشان ضمن پذیرش ضرورتهای مقطعی آن دوران، معتقد بودند که ادامه آن سیاستها پس از عبور از شرایط خاص دهه نخست انقلاب، اشتباه بوده است.
به اعتقاد ایشان، تبلیغ گسترده کاهش فرزندآوری و ترویج الگوی خانواده کمجمعیت، بهتدریج فرهنگ عمومی جامعه را تغییر داد و پیامدهای منفی بلندمدتی به همراه آورد.
۳. پیوند جمعیت با خانواده و فرهنگ
در نگاه آیتالله خامنهای، مسأله جمعیت ارتباط مستقیمی با تحکیم خانواده دارد. ایشان بارها بر اهمیت ازدواج آسان، کاهش موانع اقتصادی ازدواج، حمایت از مادران و ترویج فرهنگ فرزندآوری تأکید کردهاند. از دیدگاه ایشان، فرزندآوری صرفاً یک انتخاب شخصی نیست، بلکه اقدامی اجتماعی و تمدنی محسوب میشود که در آینده کشور اثرگذار است.
سیاستهای جمعیتی مورد تأکید ایشان
۱. ابلاغ سیاستهای کلی جمعیت
یکی از مهمترین اقدامات در حوزه جمعیت، ابلاغ «سیاستهای کلی جمعیت» در سال ۱۳۹۳ بود. این سیاستها با هدف جبران کاهش نرخ رشد جمعیت و ارتقای پویایی جمعیتی کشور تدوین شد.
مهمترین محورهای این سیاستها عبارت بودند از:
افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی
رفع موانع ازدواج جوانان
حمایت از تشکیل و تحکیم خانواده
کاهش سن ازدواج
حمایت از مادران بهویژه در دوران بارداری و شیردهی
ترویج سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی
رسیدگی به سلامت باروری و فرزندآوری
تکریم سالمندان و بهرهگیری از ظرفیت آنان
توزیع متوازن جمعیت در کشور
تأکید بر جوانی جمعیت
یکی از کلیدیترین مفاهیم در بیانات ایشان، «جوانی جمعیت» است. ایشان معتقد بودند که اگر ساختار سنی کشور به سمت سالمندی حرکت کند، توان تولید، خلاقیت، نشاط اجتماعی و قدرت دفاعی کشور کاهش مییابد. بر همین اساس، در سالهای اخیر بر ضرورت اقدام فوری برای جلوگیری از پیر شدن جمعیت ایران تأکید شده است.
۲-حمایت از قانون جوانی جمعیت
در ادامه سیاستهای کلان جمعیتی، قانون «حمایت از خانواده و جوانی جمعیت» در مجلس شورای اسلامی تصویب شد. این قانون مجموعهای از مشوقها و حمایتها را برای فرزندآوری و تحکیم خانواده در نظر گرفت.
از جمله محورهای این قانون میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
اعطای تسهیلات ازدواج و فرزندآوری
حمایت بیمهای و درمانی از مادران
افزایش مرخصی زایمان
حمایت از اشتغال مادران
اولویتهای مسکن برای خانوادههای دارای فرزند
توسعه خدمات ناباروری
رهبر شهید جمهوری اسلامی ایران از این قانون بهعنوان اقدامی ضروری برای آینده کشور یاد کردهاند و خواستار اجرای جدی و کامل آن شدهاند.
ابعاد اقتصادی و اجتماعی سیاستهای جمعیتی
رهبر شهید انقلاب همواره تأکید داشتهاند که تشویق فرزندآوری باید همراه با حمایت واقعی اقتصادی و اجتماعی باشد. از نگاه ایشان، مشکلات معیشتی، بیکاری، گرانی مسکن و دشواریهای تربیت فرزند از جمله موانع مهم ازدواج و فرزندآوری هستند. در نتیجه، سیاست جمعیتی مطلوب از نظر ایشان صرفاً به تبلیغات فرهنگی محدود نمیشود، بلکه نیازمند مجموعهای از اقدامات اقتصادی، آموزشی، رسانهای و حمایتی است.
سیاستهای جمعیتی جمهوری اسلامی ایران، همانند بسیاری از سیاستهای کلان، با موافقان و منتقدانی همراه بوده است. برخی کارشناسان معتقدند که بدون اصلاحات عمیق اقتصادی و ایجاد امنیت شغلی، سیاستهای تشویقی نمیتواند به افزایش پایدار نرخ باروری منجر شود.
در مقابل، حامیان این سیاستها بر این باورند که بیتوجهی به بحران جمعیت، آینده کشور را با مشکلات جدیتری روبهرو خواهد کرد و اقدام زودهنگام در این زمینه ضروری است. همچنین برخی منتقدان نسبت به تأثیرات اجتماعیِ سیاستهای جمعیتی ابراز نگرانی کردهاند. این موضوع نشان میدهد که موفقیت سیاستهای جمعیتی نیازمند توازن میان اهداف کلان جمعیتی و حقوق و نیازهای اجتماعی خانوادهها است.
نگاه رهبر شهید انقلاب به مسأله جمعیت، نگاهی راهبردی و تمدنی است
نگاه رهبر شهید انقلاب به مسأله جمعیت، نگاهی راهبردی و تمدنی است. ایشان جمعیت جوان و پویا را یکی از پایههای اقتدار ملی و پیشرفت آینده ایران میدانند و نسبت به خطر کاهش نرخ باروری و سالمندی جمعیت هشدار دادهاند.
در این چارچوب، سیاستهای کلی جمعیت، حمایت از خانواده، تسهیل ازدواج، تشویق فرزندآوری و تلاش برای حفظ جوانی جمعیت، از مهمترین محورهای مورد تأکید ایشان بوده است.
با این حال، تحقق اهداف جمعیتی نیازمند مجموعهای از سیاستهای هماهنگ اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است؛ بهگونهای که خانوادهها بتوانند با اطمینان بیشتری نسبت به تشکیل خانواده و فرزندآوری تصمیمگیری کنند.
گزیده سخنرانیها و بیانات رهبر شهید انقلاب درباره «جوانی جمعیت» و افزایش جمعیت
ابلاغ سیاستهای کلی جمعیت – ۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳
در این ابلاغیه، ایشان بر جبران کاهش نرخ رشد جمعیت و حفظ جوانی جمعیت کشور تأکید کردند و سیاستهای کلان جمعیتی را به رؤسای قوا ابلاغ نمودند.
«با توجه به پویندگی، بالندگی و جوانی جمعیت کنونی کشور بهعنوان یک فرصت و امتیاز، و در جهت جبران کاهش نرخ رشد جمعیت و نرخ باروری در سالهای گذشته، سیاستهای کلی جمعیت ابلاغ میگردد.»
دیدار با مسئولان جمعیت مامایی ایران – ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳
در این دیدار، ایشان تصریح کردند:
«کشور بدون جمعیت جوان یعنی کشورِ بدون ابتکار و پیشرفت» و مسئله تکثیر نسل را یک موضوع حیاتی دانستند.
«مسئله تکثیر نسل و جلوگیری از کاهش جمعیت جوان کشور، یک مسئله حیاتی است و باید بهطور جدی دنبال شود.» و «کشور بدون جمعیت جوان یعنی کشورِ بدون ابتکار و پیشرفت.» «مسئله تکثیر نسل و افزایش فرزند، از ضروریترین فرائض امروز کشور است.»
پیام به همایش تغییرات جمعیتی – آبان ۱۳۹۲
ایشان در پیامی اعلام کردند که ایران ظرفیت جمعیتی بسیار بیشتری دارد و جمعیت ۱۵۰ میلیون نفری یا بیشتر را برای کشور ممکن دانستند.
انتقاد از سیاست کنترل جمعیت
در چندین سخنرانی از سال ۱۳۹۱ به بعد، ایشان بیان کردند که ادامه سیاست تحدید نسل پس از دهه ۷۰ «اشتباه» بوده و باید اصلاح میشد.
«ما در مسئله تحدید نسل، اشتباه کردیم... باید از اواسط دهه هفتاد این سیاست را تغییر میدادیم.»
تأکید بر نقش جوانان در پیشرفت کشور – دیدار دانشجویان، اردیبهشت ۱۳۹۹
هرچند این سخنرانی مستقیماً درباره جمعیت نبود، اما ایشان بر اهمیت نیروی جوان در اداره کشور و آینده ایران تأکید کردند و جوانی را عنصر کلیدی پیشرفت دانستند.
تأکید بر خانواده و فرزندآوری
در بیانات مختلف، فرزندآوری را عامل نشاط و اقتدار ملی دانستهاند: «یکی از مهمترین ثروتهای یک کشور، نیروی انسانی آن کشور است؛ آن هم نیروی انسانی جوان.»
۱ مرداد ۱۳۹۲ — دیدار مسئولان نظام
«کشور بدون نیروی انسانیِ جوان، شاداب، بااستعداد و کارآمد، پیشرفت نخواهد کرد.»
۱۹ مهر ۱۳۹۱ — سفر خراسان شمالی
«یکی از خطاهایی که خود ما کردیم، مسئله تحدید نسل بود.»
دیدار اعضای مجلس خبرگان
«ادامه سیاست کاهش نسل، کشور را پیر خواهد کرد.»
۱۱ شهریور ۱۳۹۴ — دیدار خانوادههای شهدا
«خانهای که در آن فرزند نباشد، صفا و نشاط ندارد.»
بیانات رهبر انقلاب درباره خانواده و فرزند
۳ دی ۱۳۹۸ — دیدار مداحان
«فرزندآوری یک مجاهدت مهم برای آینده کشور است.»
۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۳
«اگر چنانچه با همین وضعیت پیش برویم، در آینده نهچندان دور، کشور دچار پیری جمعیت خواهد شد.»
۶ شهریور ۱۳۹۳
«پیری جمعیت برای هر کشوری از بزرگترین خطرهاست.»
۱۹ مهر ۱۳۹۱- خراسان شمالی
«هرچه جمعیت بیشتر باشد، اگر درست مدیریت شود، قدرت کشور بیشتر خواهد شد.»
۱۷ اسفند ۱۳۹۸
«ثروت اصلی کشور، نیروی انسانی جوان و مؤمن است.»
نظر شما