خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- فرارسیدن ۲۵ اردیبهشتماه، روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی و پاسداشت زبان فارسی، فرصتی مغتنم برای بازخوانی نقش بیبدیل حماسه ملی ایران در تداوم هویت ملی و زبانی ماست. شاهنامه تنها یک دیوان شعر نیست، بلکه شناسنامه مستند و تکیهگاه استوار فرهنگ ایرانی در طوفانهای تاریخی است.
در همین راستا، خبرنگار شبستان گفتگویی تفصیلی با دکتر عباس واعظزاده، عضو هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه بیرجند انجام داده است که مشروح آن در ادامه می خوانید.
شاهنامه؛ درختی تناور که از دل تاریخِ در حال فراموشی رویید
دکتر واعظزاده با تبریک به مناسبت روز بزرگداشت فردوسی به تمام ایرانیان، به بررسی بزرگترین خدمت این حکیم فرزانه به زبان فارسی پرداخت و اظهار داشت: فردوسی حدود ۳۰ سال از عزیزترین سالهای عمر خود را صرف سرودن شاهنامه کرد.فردوسی حدود ۳۰ سال از عزیزترین سالهای عمر خود را صرف سرودن شاهنامه کرد اثری که فراتر از یک کتاب، دربردارنده تمامیت تاریخ و فرهنگ ایرانیان است.
وی با اشاره به وضعیت بحرانی هویت ایرانی در قرن چهارم هجری افزود: زمانی که فردوسی لب به سرودن گشود، فرهنگ و تاریخ ایران در معرض فراموشی قرار داشت. او با سرودن این اثر سترگ، نه تنها تاریخ و فرهنگ ما را احیا و حفظ کرد، بلکه آن را در ظرف زرین زبان فارسی که خود نیز در آن دوران در معرض محو شدن بود، ریخت و این نهال رو به زوال را به درختی تناور و تنومند تبدیل کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند در پاسخ به این پرسش که چرا با گذشت بیش از ۱۰ قرن، زبان شاهنامه همچنان برای فارسیزبانان امروزی قابل درک است، گفت: اگرچه بخشی از واژگان شاهنامه در زبان محاوره امروز ما به کار نمیرود، اما هر ایرانی با خواندن آن، به روشنی مفهوم و محتوایش را درک میکند. علت این امر آن است که زبان فارسی شاهنامه، پیونددهنده نسلهای مختلف ایرانزمین بوده است.
وی تأکید کرد: ما با خواندن شاهنامه، با عمق تاریخ و فرهنگ خود آشنا میشویم و هرگز حس کهنگی در آن نمیکنیم؛ چرا که روح و روان ما به عنوان یک ایرانی با این تاریخ دیرینه آشناست و در بطن آن ریشه دارد.
فراخوانی برای نسل جوان: فردوسی؛ مظهر آزادیخواهی و خردورزی
دکتر واعظزاده در معرفی فردوسی به نسل جوان، او را در یک جمله توصیف کرد و گفت: فردوسی یک انسان آزاده، خردمند و ایراندوست است که تمام زندگی و عمر خود را فدای احیای هویت و فرهنگ سرزمینش کرد.فردوسی یک انسان آزاده، خردمند و ایراندوست است که تمام زندگی و عمر خود را فدای احیای هویت و فرهنگ سرزمینش کرد.
این استاد دانشگاه در بخش دیگری از این گفتگو به جنبههای کاربردی شاهنامه در زندگی امروز پرداخت و اذعان داشت: شاهنامه ترکیبی از اسطوره، تاریخ و اخلاق است. هرچند اسطوره را میتوان تاریخ تخیلی یک ملت نامید، اما تاریخ و اخلاق امروز بیش از هر زمان دیگری در زندگی ما تاثیرگذارند.
وی ادامه داد: ما تنها با شناخت ریشهها و گذشته خود میتوانیم آیندهای روشن بسازیم. آینده از حال و حال از گذشته جدا نیست؛ لذا عبرتگیری از گذشته، لازمه ساختن فردایی بهتر است. همچنین باید دانست که جهانی خالی از اخلاق، جای خوبی برای زیستن نیست.
واعظ زاده در ادامه گفت: شاهنامه در کنار توصیف رزمها، همواره بر خردورزی، دینداری و اخلاقمداری تاکید دارد تا انسانها در کنار یکدیگر زندگی بهتری داشته باشند شاهنامه در کنار توصیف رزمها، همواره بر خردورزی، دینداری و اخلاقمداری تاکید دارد تا انسانها در کنار یکدیگر زندگی بهتری داشته باشند؛ زیستی که بدون اخلاق هرگز میسر نخواهد شد.
فریدون و سیاوش؛ الگوهای دادگری و پاکنهادی در حماسه ملی
واعظزاده در پاسخ به سوالی درباره محبوبترین شخصیتهای شاهنامه (به جز رستم)، از «فریدون» و «سیاوش» نام برد و تصریح کرد: فریدون در شاهنامه نماد پیروزی بر تاریکترین دوران ظلم است. در دوران ضحاک که مردم از ستم بیحد عاصی شده بودند، فریدون با تکیه بر «داد» (عدالت) و «دهش» (بخشندگی) به قدرت رسید.
وی افزود: همانطور که فردوسی میگوید: «فریدون فرخ فرشته نبود / به مشک و به عنبر سرشته نبود / به داد و دهش یافت این نیکویی / تو داد و دهش کن فریدون تویی». این یک پیام روشن برای تمام حاکمان است که عدل و بخشندگی، رمز رضایت مردم و ثبات سرزمین است.
استاد دانشگاه همچنین «سیاوش» را شخصیتی محبوب و مظلوم خواند و افزود: سیاوش نماد پاکنهادی است که حتی به قیمت آسیب دیدن خودش، حاضر نشد دامنش به بدنامی آلوده شود. او برای حفظ حرمت و پاکی، سرزمین مادری را رها کرد و در نهایت جان خود را در راه پاکی، صلحطلبی و انساندوستی فدا کرد تا یکی از ماندگارترین چهرههای اخلاقی شاهنامه شود.
جایگاه پیشرو و خردمندانه زنان در نگاه فردوسی
عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند به جایگاه زنان در شاهنامه اشاره کرد و گفت: باید توجه داشت که فردوسی در دوره سنتی زندگی میکرد و نباید انتظار داشت نگاه او دقیقاً منطبق بر تعاریف مدرن باشد. با این حال، نگاه فردوسی نسبت به زمانهاش بسیار پیشرو است.
وی خاطرنشان کرد: در شاهنامه زنانی حضور دارند که جایگاهی بسیار ویژه و کلیدی دارند؛ از زنان دلاوری که برای دفاع از میهن به میدان نبرد میروند مثل «گردآفرید» تا زنان خردمندی همچون «سیندخت» که با درایت و تدبیر خود برای حفظ خانواده و سرزمینشان از هیچ تلاشی فروگذار نمیکند. در شاهنامه زنانی حضور دارند که جایگاهی بسیار ویژه و کلیدی دارند؛ از زنان دلاوری که برای دفاع از میهن به میدان نبرد میروند مثل «گردآفرید» تا زنان خردمندی همچون «سیندخت» که با درایت و تدبیر خود برای حفظ خانواده و سرزمینشان از هیچ تلاشی فروگذار نمیکند. این نشاندهنده احترام عمیق فردوسی به نقش مدیریتی و خردورزانه زنان در پیشبرد تاریخ است.
وی در ادامه به تبیین ظرایف نگاه فردوسی به جایگاه زن، نمود صلح و جنگ در حماسه ملی و راهنمایی برای مشتاقان آغاز مطالعه شاهنامه پرداخت.
دکتر واعظزاده معتقد است که در منظومه فکری فردوسی، «انسانیت» و «خرد» فراتر از جنسیت و ملیت است.
استاد دانشگاه در ادامه بررسی نقش زنان در شاهنامه، با اشاره به تنوع شخصیتهای زن در این اثر اظهار داشت: در شاهنامه با طیف گستردهای از زنان روبرو هستیم؛ از زنانی شجاع و جنگاور که در میدانهای نبرد حاضر میشوند و زنانی که حکومت میکنند تا زنانی که نقش مادری و همسری را به خوبی ایفا میکنند.
وی در ادامه عنوان کرد: در مقابل، شخصیتهایی نظیر «سودابه» نیز حضور دارند که به دلیل پیروی از هوای نفس، موجبات فجایعی چون شهادت سیاوش را فراهم میآورند.
وی با تاکید بر نگاه خردگرا و فراجنسیتی فردوسی افزود: از دیدگاه حکیم توس، در هر قشر و جنسیتی، اعم از مرد و زن، هم نیکویی وجود دارد و هم زشتی. معیار اصلی و ملاک برتری در شاهنامه «انسانیت» است، نه جنسیت؛ فردوسی به ما میآموزد که ارزش هر فرد به میزان پایبندی او به اصول اخلاقی و انسانی بازمیگردد.
صلح؛ آرمان اصلی و جنگ؛ ضرورتِ دفاع از ناموس و خاک
عضو هیئت علمی دانشگاه بیرجند در پاسخ به پرسشی درباره پیام فردوسی برای صلح در جهان پرآشوب امروز، تبیین کرد: در نگاه نخست، شاهنامه سرشار از توصیف نبرد میان ایرانیان و غیرایرانیان، بهویژه تورانیان به سرکردگی افراسیاب است، اما اگر با نگاهی خردورزانه به عمق اثر بنگریم، درمییابیم که ارزش غایی مورد نظر فردوسی، «صلح و دوستی» است.
وی تصریح کرد: فردوسی معتقد است تا زمانی که راهی برای برقراری صلح وجود دارد، جنگ نباید جایی داشته باشد. اما همین حکیم صلحجو، کوتاهی در برابر تجاوز به خاک میهن را برنمیتابد.فردوسی معتقد است تا زمانی که راهی برای برقراری صلح وجود دارد، جنگ نباید جایی داشته باشد. اما همین حکیم صلحجو، کوتاهی در برابر تجاوز به خاک میهن را برنمیتابد.
واعظ زاده افزود: از منظر فردوسی، سرزمین هر انسان به مثابه «ناموس» و «شرف» اوست و کسی که دارای خرد، دین و انسانیت باشد، هرچند داوطلب جنگ نمیشود، اما برای حفظ کیان و هویت ملی خود تا پای جان از میهن دفاع میکند. این دفاع، لازمه بقای ملیت ایرانی است.
«جان و خرد»؛ بهترین نقطه برای آغاز سفر در دنیای شاهنامه
دکتر واعظزاده در توصیه به کسانی که قصد دارند مطالعه شاهنامه را از امروز آغاز کنند، گفت: پیشنهاد من این است که مطالعه را دقیقاً از همان ابتدای کتاب آغاز کنند؛ یعنی جایی که فردوسی زیربنای ارزشی خود را با بیت «به نام خداوند جان و خرد / کزین برتر اندیشه برنگذرد» بنا میکند. این دو عطیه بزرگ الهی یعنی «حیات» (جان) و «تعقل» (خرد)، بنمایه تمام داستانهای شاهنامه است.
وی با اشاره به پیوند میان خداباوری و عقلانیت در نگاه فردوسی افزود: فردوسی معتقد است اگر انسان عقل خود را به کار ببندد و به خداوند تکیه کند، در مسیر زندگی دچار لغزش نمیشود. خدای فردوسی معتقد است اگر انسان عقل خود را به کار ببندد و به خداوند تکیه کند، در مسیر زندگی دچار لغزش نمیشود. فردوسی، جهان را برای زیستِ نیکوی انسانها آفریده و پیامبران را برای هدایت در کنار قوه عقل فرستاده است.
این استاد زبان و ادبیات فارسی خاطرنشان کرد: به عنوان یک ایرانی و کسی که در رشته ادبیات فارسی تحصیل کرده و امروز وظیفه تدریس به نسل جوان را بر عهده دارد، بزرگترین رسالت خود را انتقال ارزشهای والای فردوسی و دیگر بزرگان ادب پارسی به آیندگان میدانم. امیدواریم بتوانیم دینی که بر گردن داریم را در جهت حفظ این مواریث فرهنگی به درستی ادا کنیم.
نظر شما