به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان از اراک، بازار تاریخی اراک، یکی از ارزشمندترین بناهای تاریخی ایران و شناسه هویتی استان مرکزی، از دیرباز به عنوان قلب تپنده اقتصاد این منطقه شناخته میشود.
این مجموعه کمنظیر که در سال ۱۲۲۸ هجری قمری و به دستور یوسف خان گرجی، حاکم وقت اراک، در عهد فتحعلی شاه قاجار ساخته شد، با وسعتی در حدود ۱۴ هکتار و شامل ۳۰ کاروانسرا، یکی از بزرگترین و شاخصترین بازارهای سرپوشیده ایران به شمار میرود.
موقعیت راهبردی اراک در مرکز ایران و کیفیت بالای محصولات کشاورزی منطقه و همچنین قالیهای معروف جهان نظیر قالی ساروق، موجب شد که نیاز به ایجاد یک مرکز تجاری متمرکز، انگیزه اصلی ساخت این بازار و حتی خود شهر سلطانآباد یا اراک کنونی باشد که این پیشینه نشان میدهد که بازار اراک از ابتدا با هدف کارکرد اقتصادی و به عنوان موتور محرک توسعه منطقه طراحی شده است.
از منظر اقتصادی، بازار تاریخی اراک نه تنها مرکز اصلی ذخیرهسازی کالا و مبادلات تجاری استان بوده، بلکه نقش تعیینکنندهای در تجارت داخلی و خارجی کشور ایفا کرده است. معماری هوشمندانه این بازار با راهروهایی به طول ۸۸۰ متر و چهارراه اصلی موسوم به چهارسوق، به گونهای طراحی شده که در فصول گرم سال، خنک و در زمستان، گرم و مطبوع باشد و بستری مناسب برای رونق کسب و کار فراهم کند.
فرشهای دستبافت، صنایع دستی، خشکبار و محصولات کشاورزی تولید شده در استان مرکزی، همواره از این بازار به سایر نقاط ایران و جهان صادر میشده و امروزه نیز این کارکرد تجاری ادامه دارد.
نگاه ویژه معماران ایرانی به پیوند ناگسستنی "دین"، "دنیا"، "ایمان" و "اقتصاد"
امروزه بازار تاریخی اراک در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار دارد و بازآفرینی آن میتواند افزون بر رونق دوباره تجارت سنتی، تحولی عظیم در صنعت گردشگری استان ایجاد کند.
بازار تاریخی اراک، یکی از بزرگترین و زیباترین بازارهای سرپوشیده ایران، نه فقط یک مرکز تجاری، بلکه مجموعهای کامل از عناصر شهری و اجتماعی است. در این مجموعه کمنظیر، مسجد قدس، مسجد قبله، مسجد حاج تقی خان، مسجد آقاضیاالدین قرار دارد و همچنین مسجد و مدرسه سپهدار (که به نام بنیانگذار بازار، یوسف خان گرجی، ثبت شده) در دل بافت بازار جای گرفتهاند که این نزدیکی و تلفیق، نشاندهنده نگاه ویژه معماران ایرانی به پیوند ناگسستنی "دین" و "دنیا" و "ایمان" و "اقتصاد" است.
معماری هوشمندانه ایرانی-اسلامی در بازار اراک
این مساجد تاریخی که بعضا در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیدهاند، صرفاً محلی برای اقامه نماز نبودهاند. مسجد و مدرسه سپهدار، نخستین مدرسه علوم دینی در اراک به حساب میآید و شکلگیری آن همزمان با ساخت شهر، از برنامهریزی دقیق برای پرورش نیروهای متعهد و آگاه حکایت دارد.
پشت بام بازار به گونهای بر حیاط این مدرسه اشراف دارد که نشان از پیوستگی معنوی و کالبدی این دو رکن اساسی دارد و در واقع، مسجد در بازار اراک، کارکردی فراتر از عبادت داشته و به عنوان پایگاه علمی، تربیتی و همبستگی اجتماعی، هویت و روح تازهای به کالبد اقتصادی بازار می دمیده است.
اهمیت وجود مسجد در بافت بازار اراک، گواهی بر معماری هوشمندانه ایرانی-اسلامی است. همانگونه که اقتصاد بدون ایمان به انحراف میگراید، بازار بدون مسجد نیز هویت خود را از دست میدهد.
این میراث گرانبها که در مسیر ثبت جهانی نیز قرار گرفته، به ما یادآوری میکند که پیشرفت و تعالی هر جامعهای، نیازمند بالهای دوقلوی «علم و تقوا» و «تلاش و عبادت» است. حفظ و حراست از این مساجد تاریخی، پاسداشت فرهنگی است که معتقد است نماز جماعت در دل کسبوکار، با فضیلتترین عبادتهاست.
مسجد سپهداری اراک؛ تجلی پیوند مسجد و مدرسه در معماری ایرانی-اسلامی
یکی از جاذبه های گردشگری و تاریخی شهر اراک، مسجد و مدرسه سپهداری متعلق به دوران حکومت قاجاریان است. این مسجد به دستور سپهدار اعظم و حاکم اراک، یوسف خان سپهدار که داماد فتحعلی شاه قاجار نیز بوده، بنا شده است. از جمله افرادی که سبب توسعه این مسجد شده اند می توانیم مرحوم آیتالله حاج آقا محسن عراقی را نام ببریم.
مسجد سپهداری، به سبک مدارس دوره صفویه بنا شده است و دارای ۴ ایوان می باشد. دو ایوان جنوبی و شمالی این مسجد، مرتفع تر و بزرگ تر از ایوان های دیگر هستند.
در پیرامون حیاط این مسجد، ۲۵ اتاق وجود دارد. در هر یک از این اتاق ها، بخش نشیمن در عقب و ایوانی کوچک در جلو وجود دارد. در قسمت سردر و لچکی این اتاق ها، از کاشی های خشتی هفت رنگ با طرح های گیاهی و هندسی بهره برده شده است.
این مسجد، بزرگ ترین گنبد آجری را در بافت قدیمی اراک دارد. سطح خارجی این گنبد کاهگلی است و سطح داخلی آن نیز دارای کتیبه و کاشی های خشتی و معرق کاری شده با نقش های هندسی می باشد. ایوان ورودی مسجد حدودا ۱۲ متر و گنبد آن حدودا ۱۸ متر ارتفاع دارد.
مسجد و مدرسه سپهداری، هم اکنون با نام حوزه علمیه امام خمینی نیز نامیده می شود. این مسجد از گذشته تا به امروز، میزبان افراد بسیاری بوده است، بنابراین، از جایگاه ویژه ای برخوردار می باشد.
یکی از اهداف ساختن مسجد سپهداری، تحصیل و تدریس مشاهیر و علمای استان مرکزی بوده است. آیت الله حائری یزدی، در سال ۱۳۳۳ هجری شمسی، این مسجد را به یکی از بزرگ ترین حوزه های علمیه کشور تبدیل نمود.
این بنا، با نام مسجد جمعه یا جامع نامیده نمی شود ولی از اعتبار و اهمیت مسجد جامع برخوردار می باشد زیرا از ابتدا، یعنی در دوره حکومت قاجار و پهلوی، نمازگزاران (به خصوص بازاریان) در روزهای جمعه و همچنین ایام عزاداری، در این مسجد حضور فعال داشته اند.
هماکنون ۱۰۰ طلبه در این مدرسه مشغول به تحصیل هستند
حجتالاسلام والمسلمین میر مهدی، مدیر این حوزه، در گفتگو با خبرنگار شبستان ضمن تبیین جایگاه این مدرسه، اظهار داشت: از سال ۱۳۸۸ و با حکم آیتالله مقتدایی، مدیریت این مدرسه به بنده واگذار شد. در آن زمان، حوزه علمیه اراک تازه سطح دو را شروع کرده بود و پیش از آن (از ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۵) تنها سطح یک در اینجا تدریس میشد.خوشبختانه اکنون ما در این مدرسه طلابی در سطوح یک، دو، سه و حتی درس خارج داریم.
مدیر حوزه علمیه امام خمینی (ره) اراک در خصوص وضعیت فعلی تصریح کرد: طلاب درس خارج ما یا در درس آیتالله دری که در همین مدرسه برگزار میشود شرکت میکنند یا به مدرسه حاج محمدابراهیم نزد آیتالله قاضیزاده میروند. در مجموع، هماکنون ۱۰۰ طلبه در سطوح مختلف در این مدرسه مشغول به تحصیل هستند. ان شاءالله امسال نیز با پذیرش طلاب جدید، بر تعداد آنان افزوده خواهد شد.
حجتالاسلام میرمهدی در پایان با اشاره به ظرفیتهای تاریخی و دینی این مدرسه، ابراز امیدواری کرد: با حفظ هویت تاریخی مدرسه سپهداری و تقویت بنیه علمی طلاب، این مرکز دینی بتواند همچون گذشتههای دور، یکی از قطبهای علمی و حوزوی منطقه باشد.
نظر شما