به گزارش خبرنگار گروه مسجد و کانونهای مساجد خبرگزاری شبستان، مسجد در تاریخ اسلام تنها محل عبادت نبوده، بلکه همواره بهعنوان یکی از مهمترین پایگاههای اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی مسلمانان نقشآفرینی کرده است. این جایگاه در تاریخ تشیع اهمیت بیشتری یافته، چراکه در بسیاری از مقاطع تاریخی، مساجد تنها مراکزی بودهاند که امکان طرح مسائل اجتماعی و سیاسی در آنها وجود داشته است.
در چنین بستری، منبر بهعنوان ابزار ارتباطی میان علما و مردم، به رسانهای مهم برای انتقال مفاهیم دینی و اجتماعی تبدیل شد. بسیاری از عالمان و واعظان دینی با استفاده از این ظرفیت، به تبیین آموزههای اسلامی و بیدارسازی افکار عمومی پرداختند. در میان این چهرهها، شهید آیتالله مرتضی مطهری از برجستهترین شخصیتهایی بود که با شناخت دقیق از ظرفیتهای مسجد و منبر، از آن برای پیشبرد اهداف نهضت اسلامی بهره برد.
شهید مطهری با برخورداری از دانش عمیق دینی و آشنایی با مسائل فکری و اجتماعی جامعه، تلاش کرد با حضور در مساجد مختلف تهران، نسل جوان و بهویژه دانشجویان را با معارف اسلامی و مبانی فکری نهضت آشنا کند. این فعالیتها بهویژه در دهه ۵۰ شمسی گسترش یافت و منابر او به یکی از مهمترین پایگاههای روشنگری در فضای مذهبی کشور تبدیل شد.
مسجد هدایت؛ پیوند نسل جوان با معارف دینی
یکی از مهمترین پایگاههای فعالیت شهید مطهری، مسجد هدایت در تهران بود. این مسجد بهواسطه جلسات تفسیر قرآن و سخنرانیهای آیتالله سید محمود طالقانی، به مرکزی مهم برای جذب جوانان، دانشجویان و تحصیلکردگان تبدیل شده بود.
شهید مطهری نیز با حضور در این مسجد و همکاری با آیتالله طالقانی، تلاش میکرد با بیان مباحث دینی و اجتماعی، زمینه آگاهی و بیداری نسل جوان را فراهم کند. در سالهایی که نهضت اسلامی در حال شکلگیری بود، بسیاری از افرادی که در جلسات این مسجد شرکت میکردند بعدها به چهرههای فعال سیاسی و فرهنگی تبدیل شدند و برخی نیز در مسیر مبارزه به شهادت رسیدند.
اسناد بهجا مانده از ساواک نشان میدهد که فعالیتهای سخنرانی در مسجد هدایت بهدقت تحت نظر قرار داشت. در یکی از گزارشها آمده است که در جریان سخنرانی شهید مطهری پس از نماز ظهر، هنگامی که وی در پاسخ به پرسشی فقهی نام امام خمینی(ره) را به عنوان مرجع تقلید ذکر کرد، حاضران با صدای بلند صلوات فرستادند؛ موضوعی که در گزارش ساواک به عنوان اقدامی برنامهریزیشده تعبیر شده بود.
مسجدالجواد(ع)؛ پایگاهی برای آموزش و روشنگری
پس از کنارهگیری از حسینیه ارشاد، شهید مطهری در سال ۱۳۴۹ مسجدالجواد(ع) تهران را بهعنوان یکی از مراکز اصلی فعالیتهای علمی و تبلیغی خود برگزید. در این مسجد علاوه بر سخنرانیهای عمومی، کلاسهای تفسیر قرآن و مباحث فکری نیز برگزار میشد.
موضوعاتی مانند «جهاد در اسلام»، «رشد اسلامی» و «سیره تبلیغی پیامبر(ص)» از جمله مباحثی بود که در این جلسات مطرح میشد. شهید مطهری درباره دلیل حضور خود در مسجدالجواد(ع) گفته بود که برای جلوگیری از افتادن این مرکز مذهبی به دست افراد ناآگاه و حفظ کارکرد فرهنگی آن در این مکان فعالیت میکند.
با حضور او، مسجدالجواد(ع) به یکی از مهمترین مراکز سخنرانیهای دینی و سیاسی تبدیل شد. شخصیتهایی همچون آیتالله خزعلی، شهید محمدجواد باهنر، شهید محمد مفتح، حجتالاسلام فلسفی و امامی کاشانی نیز در این مسجد سخنرانی میکردند.
در سخنرانیهای شهید مطهری در این مسجد، مباحث دینی با تحلیلهای اجتماعی و سیاسی همراه بود. او در یکی از سخنرانیهای خود با تأکید بر اهمیت عدالت در جامعه گفته بود که یک جامعه ممکن است با کفر ادامه حیات دهد، اما با ظلم دوام نخواهد آورد؛ سخنی که مورد توجه و حساسیت دستگاه امنیتی رژیم قرار گرفت.
گزارشهای ساواک نشان میدهد که سخنان او درباره مفهوم «تقیه» نیز به عنوان نوعی مبارزه زیرزمینی تعبیر شده و به همین دلیل دستور مراقبت بیشتر از فعالیتهای وی صادر شد.
افزایش فشارها و تعطیلی مسجدالجواد(ع)
با افزایش نفوذ فکری روحانیون در مساجد و استقبال جوانان از جلسات دینی، رژیم پهلوی تلاش کرد از طریق سازمان اوقاف کنترل بیشتری بر مساجد اعمال کند. هدف از این اقدام، نظارت بر امامان جماعت و جلوگیری از گسترش فعالیت روحانیون مخالف حکومت بود.
این دخالتها با اعتراض روحانیون روبهرو شد. شهید مطهری نیز در واکنش به دخالت سازمان اوقاف در امور مسجدالجواد(ع)، از ادامه حضور در آن خودداری کرد. در نهایت این مسجد به دستور مقامات رژیم تعطیل شد و در جریان یورش مأموران امنیتی، بسیاری از نوارهای سخنرانی و جلسات تفسیر قرآن استاد از بین رفت.
ادامه فعالیتها در دیگر مساجد
با تعطیلی مسجدالجواد(ع)، شهید مطهری فعالیتهای تبلیغی و روشنگرانه خود را در مساجد دیگر ادامه داد. مسجد ارگ و مسجد جاوید از جمله مراکزی بودند که میزبان سخنرانیهای او شدند.
مسجد جاوید که محل فعالیت شهید آیتالله محمد مفتح بود، به یکی از پایگاههای مهم جریانهای مذهبی و انقلابی تبدیل شده بود. بسیاری از مباحث مطرحشده در این مسجد بعدها در قالب آثار مکتوب منتشر شد. کتاب «انسان کامل» که پس از شهادت استاد منتشر شد، حاصل مجموعهای از همین سخنرانیها در مسجد جاوید است.
فعالیتهای علمی و تبلیغی شهید مطهری تنها به تهران محدود نمیشد. او در برخی شهرهای دیگر نیز به دعوت مراکز مذهبی سخنرانی میکرد. مسجد امام علی(ع) در اصفهان از جمله مراکزی بود که با حضور او و شهید آیتالله بهشتی به یکی از پایگاههای مبارزه فکری با رژیم تبدیل شد. همچنین استاد از نظر فرهنگی و مذهبی با مسجد هامبورگ آلمان نیز همکاری داشت.
ممنوعالمنبر شدن شهید مطهری
گسترش نفوذ فکری و اجتماعی سخنرانیهای شهید مطهری سرانجام واکنش جدی ساواک را به همراه داشت. در سال ۱۳۵۴ وی احضار و نسبت به ادامه سخنرانیهایش هشدار داده شد.
پس از بررسیهای امنیتی، ساواک پیشنهاد کرد که ادامه فعالیت او در دانشگاه تهران و همچنین سخنرانیهای مذهبیاش متوقف شود. در نهایت نام شهید مطهری در فهرست روحانیون ممنوعالمنبر قرار گرفت؛ فهرستی که شامل بیش از صد روحانی فعال بود و پیش از ماههای محرم و صفر برای کنترل سخنرانیها به مراکز مختلف ابلاغ میشد.
با وجود این محدودیتها، نقش شهید مطهری در بهرهگیری از ظرفیت مسجد و منبر برای آگاهیبخشی به جامعه، از مهمترین بخشهای فعالیت فرهنگی و مبارزاتی او به شمار میآید؛ نقشی که در شکلگیری فضای فکری و اجتماعی پیش از پیروزی انقلاب اسلامی تأثیر قابل توجهی داشت.
برگرفته از کتاب نقش مساجد و دانشگاهها در پیروزی انقلاب اسلامی
نظر شما