ادبیات، امیدآفرین و سوپاپ اطمینان جامعه در بحران‌ها است

«محمود اکرامی‌فر»، شاعر، نویسنده، پژوهشگر ادبی و استاد دانشگاه در گفت‌وگو با خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، درباره نقش ادبیات و شعر در تقویت تاب‌آوری اجتماعی در شرایط فعلی اظهار کرد: تاب‌آوری به معنای توانایی کنار آمدن با شرایط، درک موقعیت‌ها، هضم واقعیت‌ها و سازگاری با آنهاست. آنچه امروز با عنوان «تاب‌آوری» مطرح می‌شود، مفهوم تازه‌ای نیست؛ بلکه همان صبر، پایداری و استقامت است که در طول تاریخ عامل پیروزی و موفقیت ملت‌ها بوده است.

وی افزود: زمانی جامعه به تاب‌آوری می‌رسد که به درک درستی از شرایط دست پیدا کند؛ یعنی بتواند وضعیت را بشناسد، آن را تحلیل کند و آگاهانه با آن مواجه شود، نه اینکه صرفاً به فرافکنی یا فراموشی مسئله روی بیاورد.

این شاعر با اشاره به شیوه‌های مواجهه انسان با مشکلات اجتماعی تصریح کرد: در برابر یک معضل، افراد معمولاً چهار نوع واکنش دارند؛ یا تلاش می‌کنند مشکل را حل کنند، یا آن را دور بزنند تا آسیب کمتری ببینند، یا با آن کنار می‌آیند و آن را به بخشی از زندگی خود تبدیل می‌کنند، و یا در بدترین حالت دچار خودخوری و حذف خود می‌شوند که نتیجه آن ناامیدی و فروپاشی است.

اکرامی‌فر درباره نقش ادبیات در این فرآیند گفت: یکی از کارکردهای مهم ادبیات، ایفای نقش «سوپاپ اطمینان» در جامعه است. برای مثال، وقتی مردم با پدیده‌ای مانند گرانی مواجه می‌شوند، خواندن شعری طنزآمیز درباره همان موضوع می‌تواند بخشی از فشار روانی آنها را تخلیه کند. این تخلیه روانی باعث ایجاد تعادل اجتماعی و افزایش قدرت تحمل افراد می‌شود.

وی ادامه داد: ادبیات علاوه بر تخلیه عاطفی، می‌تواند به تبیین و توضیح مسائل نیز بپردازد. وقتی شعر یا داستانی به ریشه‌ها و علل یک مشکل اجتماعی اشاره می‌کند، مخاطب با شناخت بهتر متغیرهای اثرگذار، درک عمیق‌تری از مسئله پیدا می‌کند و همین شناخت، میزان تاب‌آوری او را افزایش می‌دهد.

این استاد دانشگاه با اشاره به شرایط جنگی و بحران‌های اجتماعی خاطرنشان کرد: احساس ناامیدی زمانی شکل می‌گیرد که فرد نه بتواند مسئله را حل کند، نه با آن کنار بیاید و نه راهی برای دور زدن آن بیابد. در چنین شرایطی ادبیات می‌تواند با ایجاد امید، مسیرهای تازه‌ای پیش روی مخاطب قرار دهد.

وی در این باره به شعری از هادی رنجی، شاعر و قفل‌ساز، اشاره کرد و گفت: او می‌گوید «به ناامیدی از این در مرو امید اینجاست/ فزون‌تر از عدد قفل‌ها کلید اینجاست». این تعبیر نشان می‌دهد که برای هر بن‌بست، راه‌های متعددی وجود دارد؛ همان‌گونه که هر قفل چندین کلید دارد.

اکرامی‌فر تأکید کرد: جامعه ما در دهه‌های گذشته با مشکلاتی همچون تحریم مواجه بوده، اما در مواردی با کاهش توقعات، تکیه بر توان داخلی و تغییر رویکردها توانسته است یا با مسئله کنار بیاید یا آن را مدیریت کند. ناامیدی زمانی شکل می‌گیرد که شناخت درستی از مسئله وجود نداشته باشد؛ زیرا بدون شناخت، نه امکان حل مشکل هست و نه امکان سازگاری با آن.

وی در پایان گفت: ادبیات با امیدآفرینی، تبیین واقعیت‌ها و ایجاد تخلیه روانی، می‌تواند نقش مؤثری در تقویت روحیه جمعی و افزایش تاب‌آوری اجتماعی ایفا کند؛ چراکه همواره «فزون‌تر از عدد قفل‌ها، کلید» وجود  دارد.