فرزانه حکیمزاده، استاد حوزه علمیه خواهران در گفتگو با خبرگزاری شبستان در استان قم، ضمن تبریک میلاد باسعادت امام رضا(ع) با استناد به وقایع تاریخی دوران ولایتعهدی امام رضا (ع)، چگونگی تبدیل تهدیدهای همه جانبه به فرصت های کم نظیر، همچنین نقش محوری ایشان در ایجاد وحدت اسلامی و مقابله با جنگ روایتها را تبیین کرد.
این استاد حوزه با بیان اینکه «اگر بخواهیم از سیره امام رضا(ع) برای شرایط امروز سخن بگوییم، بهترین مقطع تاریخی، دوران پذیرش اجباری ولایتعهدی توسط ایشان است»، اظهار داشت: امام رضا(ع) هیچگاه این جایگاه را مطابق میل و خواست خود نپذیرفتند، بلکه به اجبار و برای حفظ مصالح عالیه اسلام و تشیع، تن به این امر تحمیلی دادند. اصلِ پذیرش و حضور در دربار مأمون، یک تهدید تمام عیار بود که با تهدید مستقیم به قتل همراه شد.
از پیشنهاد خلافت تا تهدید
وی با شرح ماجرای نخستین پیشنهاد مأمون به امام (ع) گفت: مأمون عباسی که خود را دانشمندترین خلیفه عباسی می دانست و به برتری علمی و معنوی امام رضا(ع) واقف بود، ابتدا پیشنهاد خلافت را مطرح کرد. این یک تله و آزمایش بود تا ببیند آیا امام به خلافت طمع دارد یا خیر.
خانم حکیمزاده افزود: امام(ع) با اشراف کامل بر نیت مأمون و آگاهی از این که او پنج سال با برادر خود جنگیده و پسر برادرش را بر نیزه کرده تا به خلافت رسیده است، به خوبی می دانست که او هرگز خلافت را واگذار نخواهد کرد. به همین دلیل، امام به طور کامل پیشنهاد خلافت را رد فرمودند تا مأمون از عدم طمع ورزی ایشان نسبت به خلافت آسوده خاطر شود.
این استاد حوزه با اشاره به تحلیل صاحبنظران در این زمینه تصریح کرد:مأمون حتی اگر امام را به عنوان خلیفه برمی گزید، قطعاً در همان آغاز، حضرت را به شهادت می رساند. بنابراین، ردّ خلافت از سوی امام، یک تصمیم کاملاً هوشمندانه و مبتنی بر شناخت کامل از اوضاع بود.
پذیرش اجباری ولایتعهدی
وی در ادامه به مرحله دوم نقشه مأمون اشاره کرد و گفت: پس از آنکه مأمون از ردّ خلافت توسط امام مطمئن شد، بحث ولایتعهدی را مطرح کرد. وقتی امام(ع) از پذیرش آن نیز امتناع ورزیدند، مأمون با صراحت ایشان را تهدید به قتل کرد. حضرت فرمودند: "من را تهدید به قتل کرد. " در این شرایط بود که امام علیه السلام برای مصالح اسلام، مجبور به پذیرش ولایتعهدی شدند.
حکیم زاده با تأکید کرد:آغاز جریان تحت نظر گرفتن امامان معصوم از همین دوره رقم خورد. مأمون سیاست مراقبت و محصورسازی امام را آغاز کرد و این سیاست تا زمان امام حسن عسکری(ع) ادامه پیدا کرد. امام رضا(ع) در طول سه سال حضور در خراسان، کاملاً تحت نظر بودند و رفتوآمدها، سکنات و تعاملات ایشان به طور کامل کنترل می شد.
تبدیل تهدید به فرصت؛ هنر مدیریتی امام رضا(ع)
این استاد حوزه اظهار داشت: سؤال اساسی این است که امام(ع) چگونه در این فضای بسته و تحت فشار، تهدید مأمون را به یک فرصت کم نظیر تبدیل فرمودند؟ پاسخ در ماجرای مناظرات تاریخی نهفته است.
وی تشریح کرد: مأمون که می دانست امام(ع) از نظر علمی، اخلاقی و معنوی بر همه برتری دارد، تصمیم گرفت با ترتیب دادن جلسات مناظره، این برتری را زیر سؤال ببرد. او از سران تمام ادیان بزرگ زمان؛ مسیحیان، یهودیان، زرتشتیان، و نیز بزرگترین متکلمان جهان اسلام که در سراسر قلمرو حکومتی بی نظیر بودند، دعوت کرد تا در یک جلسه عظیم، همگی به نوبت با امام(ع) مناظره کنند.
روش علمی و اخلاقی امام(ع) در مناظرات
این استاد حوزه در ادامه به تشریح شیوه مناظره امام(ع) پرداخت و گفت: امام(ع) با روشی کاملاً مستدل، مستند، علمی و در عین حال سرشار از اخلاق الهی وارد این جلسات می شدند. در پایان نامه هایی که درباره روششناسی مناظرات امام رضا(ع) نوشته شده، به بهترین شیوه های ممکن در این زمینه اشاره شده است.
وی به مصادیقی از اخلاقمداری امام(ع) اشاره کرد و افزود: امام آنقدر رعایت اخلاق می کردند که وقتی یکی از مخاطبان به اشتباهی دچار شد و بعضی از حاضران خندیدند، حضرت ناراحت شدند و فرمودند: "چرا میخندید!؟ " همچنین در آغاز هر مناظره، با کمال ادب می پرسیدند: "آیا شما شروع می کنید یا من شروع کنم؟ "»
حکیمزاده به یکی از مهمترین ویژگی های روش علمی امام(ع) اشاره کرد و گفت: امام رضا(ع) بدون اینکه حتی به کتابی نگاه کنند، آیات تورات و انجیل را از حفظ قرائت می فرمودند و از طرف مقابل می خواستند که به کتاب خود نگاه کرده و صحت کلام ایشان را تصدیق کند. به عنوان مثال می فرمودند: "آیا در کتاب شما در این صفحه این جمله نیست؟ شما شهادت بدهید که من درست میگویم. " این نشان میداد که امام(ع) بر همه کتب آسمانی احاطه کامل دارند.»
این استاد حوزه با اشاره به نتیجه این مناظرات اظهار داشت: هیچ یک از بزرگان ادیان و متکلمان نتوانستند حتی به اندازه سر سوزنی، خدشه ای به علم، آگاهی و اشراف امام(ع) وارد کنند. همگی مجاب شدند و شکست را پذیرفتند. مأمون نیز که به شدت پشیمان شده بود، پس از چند جلسه، دستور تعطیلی این مناظرات را صادر کرد.
دستاوردهای تبدیل تهدید به فرصت برای امام(ع)
حکیم زاده در ادامه به دستاوردهای این رویداد بزرگ اشاره کرد و گفت: این جلسات مناظره که به ظاهر یک تهدید بزرگ برای امام(ع) بود، با مدیریت هوشمندانه ایشان به فرصت های ذیل تبدیل شد:
اول: حقانیت امام(ع) برای تمام صاحبان مکاتب و اندیشه ها اثبات شد و همه با علم و اخلاق والای ایشان آشنا شدند.
دوم: عده قابل توجهی از افراد – از جمله همسر فضل بن سهل، وزیر مأمون – تحت تأثیر این مناظرات به تشیع و مکتب اهلبیت(ع) گرویدند.
سوم: کسانی که تا پیش از این جایگاه واقعی امام(ع) را نمی شناختند، با ایشان آشنا شدند.
چهارم: زمینه گسترش تشیع در خراسان فراهم شد. در این زمینه کتابهایی با عنوان "نقش امام رضا(ع) در گسترش تشیع در ایران" به نگارش درآمده است.
وحدت در سیره رضوی؛ الگویی برای امروز
این استاد حوزه در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع وحدت از منظر سیره امام رضا(ع) پرداخت و تصریح کرد: امام رضا(ع) در طول حضور خود در دربار مأمون، با همۀ اطرافیان حتی با کسانی که از طرف مأمون مأمور جاسوسی و مراقبت از حضرت بودند با نهایت انصاف، رافت، رحمت و اخلاق الهی برخورد می کردند. برخی از این مراقبان، از خاندان بنیعباس بودند، اما امام با آنها با کرامت و احترام رفتار میکرد.
وی افزود: امام(ع) با این روش ایجابی و مسالمت آمیز، به جای دامن زدن به آتش اختلاف و دشمنی، محبت مخالفان را به سمت خود جلب کردند و دلها را متمایل به حق ساختند. این شیوه، مصداق بارز "وحدت عملی بر پایه اخلاق و جاذبه" است، نه وحدتی که از سرِ ناچاری و با دافعه و تقابل ایجاد شود.
مقابله با جنگ روایتها؛ الگویی از مناظرات مستدل رضوی
حکیم زاده به موضوع جنگ روایتها اشاره و خاطرنشان کرد: سیره امام رضا(ع) در مناظرات با مخالفان، الگویی کامل و جامع برای مقابله با جنگ روایتها در عصر حاضر است. ایشان نه با خشونت، طرد کردن، بی توجهی یا نادیده گرفتن طرف مقابل، بلکه با روشنگری علمی، استدلال های مستند، استناد به منابع مورد قبول مخاطب، و در عین حال رعایت کامل کرامت انسانی و اخلاق، روایت نادرست را ابطال و روایت حق را تثبیت می کردند.
وی تأکید کرد: امروز نیز ما می توانیم از این سیره ارزشمند بیاموزیم که در مواجهه با تهدیدها، جنگ رسانه ای-روایتگونه و فضای اختلاف افکنی دشمنان، بهترین راهها عبارت است از: علم و دانش روزآمد، اخلاق مداری، صبوری، روشنگری مستدل و منطقی، و رفتار وحدتآمیز و جاذبه محور، درست مانند همان چیزی که امام رضا(ع) در سختترین شرایط ممکن به کار بستند و پیروز شدند.
حکیم زاده در پایان با اشاره به درسهای امروزی سیره رضوی اظهار داشت: سیره امام رضا(ع) در مواجهه با تهدید مرگبار مأمون عباسی، الگویی جامع، کامل و عملی برای ما در شرایط امروز است؛ الگویی برای تبدیل تهدیدها به فرصتهای بی نظیر، برای مدیریت و مقابله هوشمندانه با جنگ روایتها با تکیه بر روشنگری علمی و اخلاق، و برای ایجاد وحدت و انسجام با شیوه جاذبه محور، انصاف و کرامت انسانی، نه با دافعه، اختلاف افکنی و تقابل های بی ثمر.
نظر شما