خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- نهجالبلاغه، منشور جاودانه حکمرانی عادلانه، در بطن خود ظرایف و دقایقی دارد که پس از قرنها همچنان کلید حل مشکلات جوامع بشری است. یکی از مهمترین ارکان ثبات هر نظام سیاسی، رابطه متقابل حاکمیت و مردم است؛ رابطهای که بر پایه «اعتماد» بنا شده و بدون آن، پیشبرد اهداف عالیه جامعه ممکن نخواهد بود.
حجتالاسلام محمد مختاری، امام جمعه موقت بیرجند، در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری شبستان، با استناد به فرازهایی از نامه ۵۳ نهجالبلاغه (عهدنامه مالک اشتر)، به تبیین ضرورت اعتمادسازی دوطرفه میان دولت و ملت پرداخت.
اعتماد؛ زیربنای اصلی رابطه حاکمیت و مردم
حجتالاسلام مختاری با اشاره به کلام امیرالمؤمنین (ع) در ضرورت اعتمادسازی اظهار کرد: حضرت در فرازی از نامه به مالک اشتر میفرمایند که هیچ عاملی برای جلب حسنظن و اعتماد رعیت نسبت به حاکم، برتر از احسان و نیکی به مردم نیست. واقعیت این است که اعتماد، محصول خوشبینی و حسنظن است.
وی ادامه داد:اگر در جامعهای، حاکم به مردم و مردم به حاکم بدگمان باشند، پیوند اعتماد گسسته میشود. اگر در جامعهای، حاکم به مردم و مردم به حاکم بدگمان باشند، پیوند اعتماد گسسته میشود. برای ایجاد این اعتماد، نخستین شرط، فراهم آوردن زمینههای خوشگمانی است تا این پیوند دوطرفه محکم شود.
وی با تحلیل ظریف کلام حضرت علی (ع) تصریح کرد: نکته جالب و آموزنده در راهبرد علوی این است که ایشان نقطه آغاز را از سمت حاکم قرار میدهند. شاید انتظار بر این باشد که راهکارهایی برای خوشگمان شدن مردم ارائه شود، اما حضرت میفرمایند «تو سعی کن به مردم گمان خوش داشته باشی».
امام جمعه موقت بیرجند افزود: علت این رویکرد آن است که تغییر در دیگران همیشه در اختیار ما نیست، اما اصلاح دیدگاه و رفتار خودمان کاملاً در حیطه اختیار ماست. وقتی حاکمیت با حسنظن به مردم نگریست و این نگاه را در عمل نشان داد، خود به خود اعتماد مردم نیز جلب میشود.
احسان و گرهگشایی؛ تبلور عینی حسنظن در حکمرانی
امام جمعه موقت بیرجند در ادامه به مصادیق عملی حسنظن حاکم به مردم اشاره کرد و گفت: حضرت علی(ع) سه راهکار عملی برای این مهم ارائه میدهند؛ نخست «احسان بر مردم»، دوم «تخفیف در سختیها» و سوم «ترک اجبارهای غیرضروری».
وی ادامه داد:اگر حاکم به مردم خود خوشبین باشد، بر آنها سخت نمیگیرد و به دنبال سبک کردن بار زندگی از دوش آنان است. اگر حاکم به مردم خود خوشبین باشد، بر آنها سخت نمیگیرد و به دنبال سبک کردن بار زندگی از دوش آنان است. این نگاه باعث میشود که سختگیریهای بی مورد کنار گذاشته شود.
امام جمعه موقت بیرجند در ادامه عنوان کرد: وقتی مردم ببینند که نظام سیاسی به دنبال رفاه و آسایش آنهاست، به صورت خودکار به حاکمیت اعتماد کرده و پشتیبان آن خواهند بود.
اصلاح رفتار فردی؛ کلید تغییر در روابط اجتماعی و خانوادگی
حجتالاسلام مختاری با تعمیم این قاعده علوی به روابط انسانی افزود:یکی از مشکلات بزرگ ما در روابط خانوادگی، اجتماعی و سیاسی این است که همواره میخواهیم از دیگران شروع کنیم و مدام به نقد دیگران میپردازیم.
یکی از مشکلات بزرگ ما در روابط خانوادگی، اجتماعی و سیاسی این است که همواره میخواهیم از دیگران شروع کنیم و مدام به نقد دیگران میپردازیم.
وی در ادامه گفت: به عنوان مثال در روابط زوجین، تا زمانی که هر فرد به دنبال تغییر همسرش باشد، راه به جایی نمیبرد؛ اما اگر از خود شروع کند، رفتار طرف مقابل نیز به تدریج تغییر خواهد کرد. در سیاست نیز اگر حاکمیت نقطه آغاز اصلاح را خودش قرار دهد، برکت و تحول در کل جامعه جاری میشود.
حجت الاسلام مختاری با تبیین معنای «ترک استکراه» در کلام امیرالمؤمنین (ع) خاطرنشان کرد: حاکم نباید مردم را به کارهایی که وظیفه ندارند و ضرورت شرعی و قانونی ندارد، وادار کند. وادار کردن مردم به قانون اگرچه ممکن است سخت باشد، اما چون منطقی و عاقلانه است، استبداد نیست؛ اما تحمیل خواستههای شخصی و خودخواهیها بر مردم، عین استبداد است.
امام جمعه موقت بیرجند ادامه داد: چنانکه در دوران پهلوی شاهد بودیم رضاخان با زور و استبداد، زمینهای مرغوب مردم را به نام خود میکرد. سیره علوی بر این است که حاکم با ترک منیت و احسان به خلق، دلهای مردم را فتح کند، چرا که طبق قاعده «دل به دل راه دارد»، اگر دل حاکم با مردم صاف شود، دل مردم نیز با او همراه خواهد شد.
لزوم ایجاد انگیزه برای خدمت از مجرای خوشبینی
حجتالاسلام مختاری با تأکید بر لزوم بازخوانی نهجالبلاغه از منظر علوم تربیتی و روانشناختی اظهار داشت: حضرت در توصیههای خود به مالک اشتر، به نکتهای اشاره میکنند که میتوان آن را «روانشناسی علوی» نامید. همه میدانیم که اعتماد، یک نیاز قطعی در تمامی سطوح است؛ چه در رابطه حاکمیت با مردم، چه میان زوجین و چه در روابط دوستانه.
وی افزود: اما نکته کلیدی اینجاست که اعتمادسازی را باید از کجا شروع کرد؟غالب مردم تصور میکنند شروع اعتمادسازی با «احسان» و محبت است، اما نگاه عمیق امیرالمؤمنین (ع) نشان میدهد که یک گام پیش از احسان، «حسنظن» یا همان خوشگمانی قرار دارد. غالب مردم تصور میکنند شروع اعتمادسازی با «احسان» و محبت است، اما نگاه عمیق امیرالمؤمنین (ع) نشان میدهد که یک گام پیش از احسان، «حسنظن» یا همان خوشگمانی قرار دارد. در واقع، حسنظن مقدمه و محرک احسان است و بدون آن، فرآیند اعتمادسازی اساساً آغاز نمیشود.
وی در تبیین تفاوت میان حسنظن و احسان خاطرنشان کرد: اگر مسئول یا فردی نسبت به طرف مقابل بدگمان باشد، هرگز انگیزهای برای خدمت و نیکی نخواهد داشت. کسی که میگوید «این مردم یا این فرزند و همسر، هر کاری برایشان بکنی فایده ندارد و درست نمیشوند»، در واقع دچار بدگمانی شده و همین بدگمانی، دست او را از احسان کوتاه میکند.
امام جمعه موقت بیرجند ادامه داد: حضرت میفرمایند پیش از هر چیز باید خوشگمان باشی؛ یعنی باور داشته باشی که انسانها به محبت پاسخ میدهند. این نگاه خوشبینانه است که انرژی لازم را برای خدمتگزاری و احسان فراهم میآورد. ما وظیفه داریم با نگاهی انسانی و بر اساس آرمانهای دینی، خوشگمانی را مبنا قرار دهیم تا بتوانیم باب خدمت را باز کنیم.
یادکردی از سیره امام راحل (ره) در اعتماد به تودههای مردم
امام جمعه موقت بیرجند با اشاره به خاطرهای از شهید مطهری درباره سیره بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران افزود: شهید مطهری پس از دیدار با امام خمینی (ره) در پاریس فرمودند که امام را یافتم در حالی که به چند چیز ایمان و اعتماد قطعی داشت؛ که یکی از مهمترین آنها «اعتماد به مردم» بود.شهید مطهری پس از دیدار با امام خمینی (ره) در پاریس فرمودند که امام را یافتم در حالی که به چند چیز ایمان و اعتماد قطعی داشت؛ که یکی از مهمترین آنها «اعتماد به مردم» بود.
وی ادامه داد: این اعتماد به مردم از همان «حسنظن» ریشه میگیرد. اگر امام (ره) به تودههای مردم خوشگمان نبودند، نمیتوانستند آن حرکت عظیم را رهبری کنند. این یک درس بزرگ برای همه مسئولان است که بدانند اساس احسان و جلب اعتبار، همین خوشبینی اولیه به ظرفیتهای مردم است.
حجتالاسلام مختاری در ادامه به پیامدهای درخشان اعتمادسازی اشاره کرد و گفت: حضرت علی (ع) میفرمایند اگر این حسنظن و اعتماد متقابل ایجاد شد، «رنجهای طولانی و سختیهای بزرگ از تو قطع میشود».
وی ادامه داد: این یک قاعده کلی است؛ در زندگی خانوادگی هم اگر مردی بتواند اعتماد همسر و فرزندانش را جلب کند، هزینههای روانی و مادی زندگیاش به شدت کاهش مییابد و زندگی برای او آسان و شیرین میشود.بسیاری از دردسرها و گرفتاریهای مدیریتی و خانوادگی، ریشه در بیاعتمادی و بدگمانی دارد. بسیاری از دردسرها و گرفتاریهای مدیریتی و خانوادگی، ریشه در بیاعتمادی و بدگمانی دارد. وقتی اعتماد حاکم شد، همراهی به وجود میآید و رنجهای ناشی از تقابل و واگرایی از بین میرود.
پیوند مستقیم میان نوع رفتار و کیفیت بازخورد اجتماعی
وی با قرائت فراز پایانی کلام حضرت که میفرمایند «سزاوارترین کس به خوشگمانی تو، کسی است که به او احسان بیشتری کردهای»، تصریح کرد: حضرت علی(ع) یک ترازوی دقیق ارائه میدهند؛ هرچه به کسی بیشتر خدمت کرده باشی، باید بیشتر به او خوشگمان باشی، چون سنت الهی بر این است که نیکی، پاسخ نیکو دارد.در مقابل، از کسی که به او بدی کردهای، بیشتر بترس، چون بدی، پاسخ منفی در پی خواهد داشت.
امام جمعه موقت بیرجند افزود: نباید تصور کنیم که نوع رفتار ما بیاثر است؛ خیر،احسان قطعاً جواب مثبت میدهد و فاصله دلها را کم میکند، و بدرفتاری قطعاً فاصله ایجاد کرده و بذر ترس و کینه میکارد. احسان قطعاً جواب مثبت میدهد و فاصله دلها را کم میکند، و بدرفتاری قطعاً فاصله ایجاد کرده و بذر ترس و کینه میکارد. بنابراین، کلید آرامش و موفقیت در حکمرانی و زندگی، شروع از حسنظن، رسیدن به احسان و نهایتاً استقرار اعتماد پایدار است.
حجتالاسلام مختاری با تبیین هشدار حضرت علی (ع) در خصوص پیامدهای بدرفتاری با زیردستان اظهار داشت: بر اساس آموزههای نهجالبلاغه، هیچ کنش و رفتاری در عالم بیپاسخ نمیماند. اگر حاکم یا مدیری مسیر بدی و بداخلاقی را در پیش بگیرد، این رفتارها بازتاب و انعکاس حتمی خواهد داشت.
وی ادامه داد: بدیها مانند امواج منفی به سمت عامل آن بازمیگردند و فضای حکمرانی را مسموم میکنند. از این رو، حضرت تأکید دارند که از مسیر نیکی وارد شوید تا بازتاب آن، امنیت و همراهی باشد؛ چرا که لایههای پنهان جامعه به رفتارهای حاکمان واکنش نشان میدهند.
جایگزینی صفا و صمیمیت به جای زور و قلدری
وی با انتقاد از روشهای استبدادی در مدیریت جامعه تصریح کرد:هنر حکمرانی علوی در این است که کارها را با صفا، صمیمیت و جلب قلوب پیش میبرد، نه با قلدری و تحکم. هنر حکمرانی علوی در این است که کارها را با صفا، صمیمیت و جلب قلوب پیش میبرد، نه با قلدری و تحکم. اگر حاکمیت بتواند بر پایه «حسنظن» و «اعتماد»، رابطهای محبتآمیز با مردم تعریف کند، دیگر نیازی به استفاده از ابزارهای قهرآمیز و زور نخواهد بود.
حجت الاسلام مختاری افزود: در یک فضای صمیمی، مردم خود را جزیی از نظام میدانند و با انگیزه درونی برای تحقق آرمانها تلاش میکنند. این همان گمشده مدیریت مدرن است که امیرالمؤمنین (ع) قرنها پیش آن را به عنوان یک اصل قطعی مطرح فرمودند.
این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه گفت: باید باور کنیم که میتوان مردم را جذب کرد؛ کلید این جذب، «خوشگمانی» است. وقتی مسئولان با نگاهی مثبت به مردم بنگرند و این نگاه را در قالب «احسان» و خدمت بیمنت متجلی کنند، حسنظن مردم نیز به حاکمیت مضاعف میشود.
وی عنوان کرد: این یک چرخه مثبت است؛ خوشگمانی حاکم منجر به احسان میشود، احسان منجر به خوشگمانی مردم میگردد و در نهایت، اعتمادی پولادین شکل میگیرد که هیچ توطئهای توان گسستن آن را نخواهد داشت.
کاهش رنجهای مدیریتی با تکیه بر سرمایه اجتماعی
حجتالاسلام مختاری با اشاره به تأثیر عمیق اعتمادسازی در تسهیل امور کشورداری خاطرنشان کرد:بخش عمدهای از رنجها و فرسودگیهای مدیران، ناشی از تقابل با بدنه جامعه و بیاعتمادی است. بخش عمدهای از رنجها و فرسودگیهای مدیران، ناشی از تقابل با بدنه جامعه و بیاعتمادی است. وقتی فضا صمیمی و آمیخته به محبت باشد، اصطکاکها کاهش یافته و رنجهای حاکمیت به حداقل میرسد.
امام جمعه موقت بیرجند ادامه داد: حاکمی که بر دلها حکومت میکند، باری سبکتر دارد و از حمایت داوطلبانه مردم بهرهمند است. این مدل، هزینههای اداره جامعه را به شدت کاهش داده و پایداری و ثبات را به ارمغان میآورد.
وی با استناد به لزوم پاسداری از سنتهای نیکو در مدیریت جامعه تأکید کرد: امیرالمؤمنین (ع) به مالک اشتر میفرمایند به گونهای عمل کن که سنتهای صالحه و نیکو در جامعه پایهگذاری شود. کارگزار تراز انقلاب اسلامی کسی است که با حسنظن، محبت و صدق، چنان مسیری را باز کند که آیندگان نیز بر آن مسیر حرکت کنند.
نظر شما