سهم امامزاده‌ها در هویت‌بخشی به تمدن ایرانی

وی تصریح کرد: این حرکت تمدنی ایرانیان در دوره اسلامی ادامه یافت و علم دوستی، ادب دوستی، هنرمندی، معنویت گرایی، اخلاق گرایی، رادمردی، سلحشوری، از خودگذشتگی، نبوغ و خلاقیت تاریخی ایرانیان در دوره اسلامی و متاثر از فرهنگ اسلامی، سمت و سوی تازه یافت و فضایی برای شکوفا تر شدن پیدا کرد.

الویری ابراز کرد: ارزش هایی که ایرانیان از دیرباز از آن برخوردار بودند با ارزش هایی که از سوی اسلام عرضه شد کاملا همسو بود و به همین دلیل ایرانیان با رغبت تمام اسلام را پذیرفتند و از آن به عنوان عاملی برای هویت یافتن، برای سمت و سوی تازه یافتن و عاملی برای شکفتگی بیشتر استفاده کردند.

استادنمام تاریخ اسلام در ادامه گفت: بر این اساس مولفه هایی که اکنون هویت تازه ایرانیان را متأثر از آموزه های اسلامی شکل می داد، جایگاه ویژه ای در دوره اسلامی پیدا کرد و هویت فردی و جمعی ایرانیان متأثر از آموزه های اسلامی یک بار دیگر باز طراحی شد و پاره ای از نمادهای اسلامی که نقش هویت بخشی داشتند نزد ایرانی ها جایگاه کانونی پیدا کردند.

نقش مویرگی امامزادگان در فرهنگ ایران

حجت الاسلام الویری «مساجد»، «مدارس دینیی»، «عتبات» و «امامزاده ها» را  شبکه اصلی هویت بخش ایرانی ها و سمت و سو دهنده به حرکت تمدنی آنها در دوره اسلامی  برشمرد و گفت: آنها درست مانند یک شبکه شبیه شبکه گردش خون در بدن انسان، برخی اصلی تر بودند مانند رگ های اصلی و برخی جنبی مانند مویرگ ها. «مساجد»، «مدارس دینی» و «عتبات» نقش رگ های اصلی را ایفا می کردند و امامزادگان به ویژه آنها که در شهرهای کوچک و روستاها و محله ها پراکنده بودند، مانند مویرگ ها این شبکه را پشتیبانی می کردند.  

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام تصریح کرد: شاید کارکرد اصلی تمدنی امامزادگان را بتوان «معنابخشی» دانست. البته دقت داریم که امامزاده نام فردی است که در یک بقعه مطهری به خاک سپرده شده اما الان به تسامح به جای خود آن بقعه و مکان از امامزاده و فردی که در آن به خاک سپرده شده یاد می کنیم.  

وی خاطرنشان کرد: بقاع متبرکه امامزادگان هم بخشی از تاریخ ایران در دوره اسلامی هستند هم یکی از مؤلفه های اثرگذار بر رویدادهای تاریخی. به بیان دیگر هم بخشی از تاریخ فرهنگ ما هستند و هم یکی از مؤلفه های تاریخ فرهنگی ما محسوب می شوند.

استاد تمام تاریخ اسلام گفت: بر این اساس در ایران دوره اسلامی به ویژه پس از گرویدن ایرانیان به مکتب اهل بیت، امامزاده ها همسو با حرکت تمدنی کلان ایرانی ها،   بخش عمده ای از حرکت تمدنی ایرانی ها را شاهد هستیم که در مقیاس خُرد تحقق و عینیت می‌بخشند.

وی خاطرنشان کرد: به همین دلیل امامزاده ها کارکردهای گوناگونی دارند و افزون بر کارکرد دینی که اصلی ترین کارکرد آنهاست، می بینیم که کارکرد فرهنگی، کارکرد تربیتی، کارکرد اقتصادی، کارکرد هنر و معماری، کارکرد سیاسی و کارکرد ارائه خدمات عمومی مانند اسکان مسافران و ... را به خود اختصاص داده اند. بنابراین امامزاده صرفا یک مکان برای اجرای یک مناسک دینی نیست. در یک شهر کوچک یا روستا امامزاده ها عملا به عنوان قلب تپنده هویت‌بخش آن محله و منطقه عمل می کنند. و همه ان کارکردها را دارند.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام گفت: کارکرد دینی امامزاده ها نیز صرفاً یک امر دینی مستقل از دیگر عرصه ها نیست یعنی عملاً در سطح امامزاده آن کارکرد دینی، گویی محور و قلب همه دیگر فعالیت ها به حساب می آید. همان‌طور  که امامزادگان به صورت نمادین قلب یک محله و یک روستا یا شهر محسوب می شوند و همه فضاهای شهری گرد آنها و معطوف به آنها شکل می گیرد. به عنوان مثال بازار شهر منتهی به یک امامزاده می شود. ‌به لحاظ مفهومی هم این کارکرد دینی امامزاده کارکرد اصلی آن است و قلب، مرکز و کانون همه دیگر کارکردها محسوب می شود.

الویری در ادامه با اشاره به بحث زیارت گفت: اصلی ترین کار ما در بقاع متبرک امامزادگان، زیارت کردن است. زیارت یعنی حضور در یک مکان مقدس همراه با یک توجه و تحول درونی که نمونه عالی زیارت را «حج» می دانیم و دیگر اماکن زیارتی - در سطوح مختلف، به یک معنا - بازتولید مناسک زیارتی حج محسوب می شوند.  

حضوری تحول‌آفرین

الویری افزود: اگر دقت کنید کسی که به زیارت امامزاده می رود هم ذهنش درگیر است یعنی برای یک آرامش خاطر معنوی یا طلب حاجتی، یا مناجات خوانی و امثال آن، به این مکانی می رود که این درگیری ذهنی است، و پس از آن از طریق خواندن زیارتنامه که مضامین معرفتی بلندی دارند، زبانش نیز درگیر می شود و سپس کنش هایی را انجام می دهد مانند بوسیدن ضریح، استلام ضریح، به جاآوردن دو رکعت نماز و ... بنابراین شما شاهد هستید که همه اجزای وجودی انسان از ذهن، زبان و رفتار و بدنش در یک مکان زیارتی درگیر می شود و این فرد در یک نقطه تحول و توجه درونی است که موجب می شود دیگر کارکردهای اجتماعی او نیز از این روحیه دینی تاثیر بگیرد.

وی با تاکید بر این که امامزاده نام مکان نیست و با تسامح به معنای مکان دفن یکی از فرزندان یا نوادگان امام معصوم علیه السلام به کار می‌رود، افزود، بر اساس آنچه ذکر شد زیارت امام زاده به مثابه بازتولید کوچکی از مناسک زیارتی بزرگی مانند حج، عملاً آن حرکت تمدنی را در مقیاس خُرد بازتولید می کند.  و نقطه آغاز این بازتولید هم جنبه دینی دارد یعنی کارکرد دینی امامزاده، قلب سایر کارکردها به حساب می آید.

وی ادامه داد: دیگر کارکردها را نیز شاهد هستیم به عنوان مثال کارکرد فرهنگی آنها؛ یعنی در بقاع امامزاده‌ ها مناسک برگزار می شود،  دعا خوانده می شود، گاه آموزش در آنجا رواج دارد و این آموزش ها عمدتا دینی است. دفن اموات در محوطه امامزاده ها عامل پیوند امامزاده ها با تک تک افراد یک محله یا یک شهر محسوب می شود. امور خیریه مانند صدقه دادن، خیرات دادن، نذری دادن و ...در محوطه امامزاده ها انجام می شود. مسافرانی که جا و مکانی ندارند یا در جاده دچار حادثه ای می شوند به امامزاده ها پناه می برند. شما وقتی زائران امامزاده ها را گونه شناسی کنید می بینید که از همه سلیقه ها در امامزاده ها می بینیم. همه جور آدمی می آید. از کسی که مرتکب خطایی شده و می خواهد توبه کند، از بزهکاران و تبهکاران گرفته تا کسی که برای مناجات به آنجا می رود، از کسی که پایبندی مذهبی بالایی دارد تا کسانی که این پایبندی را ندارد. نمادها و سمبل هایی که در امامزاده هایه کار می رود اینها همه ابعاد غیردینی امامزاده ها هستند که متاثر از ان کارکرد دینی، اغلب آنها رنگ و بوی تقدس و رنگ و بوی دینی پیدا کرده اند.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم علیه السلام تصریح کرد: به این نکته نیز باید توجه کرد که گردآوری اسناد مربوط به امامزاده ها یک ضرورت حتمی است. ما از منظر تاریخی تأکید و درخواست داریم که همه اسناد و اطلاعات مربوط به امامزاده ها گردآوری شود. ‌شاید درباره برخی امامزاده ها ما اسناد تاریخی کهن نداشته باشیم اما تاریخ شفاهی امامزاده‌ها می‌تواند به کمک تاریخ‌پژوهان  به صورت روشمند تدوین شود. برای این کار میتوان از افراد کهنسال یا حتی افراد جوانی که تجربه حضور در امامزاده را دارند و از رویدادهای اتفاق افتاده در آنجا مُطلّع هستند، و از نقش فرهنگی، سیاسی و دینی امامزاده ها آگاهی دارند با آنها به شکل روشمند مصاحبه گرفته و تاریخ شفاهی امامزاده ها تدوین شود.  

حجت الاسلام دکتر الویری در پایان خاطرنشان کرد: گردآوری و نگهداری چیزهایی مانند دیوارنوشته ها که در برخی امامزاده ها وجود دارد نیز کار دیگری است که ذیل ایجاد آرشیو در بقاع امامزاده ها می توان انجام داد. تاکید می کنم این اقدام صرف یک عمل دینی نیست بلکه ثبت اسناد برای تدوین بخش مهمی از تاریخ فرهنگ ما و تاریخ فرهنگی ماست.