به گزارش خبرنگار خبرگزاری شبستان، شریف لکزایی عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست علمی مردم در قلب میدان که در سالن کوثر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم برگزار شد، با طرح دیدگاهی سهلایه به بررسی نقش مردم در بحرانها پرداخت و اظهار داشت: لایه اول این بحث، بنیان روانشناختی است که بر اساس آن، انسان ایرانی در مواجهه با بحرانها زندهتر و پویاتر میشود و انسجام و همبستگی او افزایش مییابد. این ویژگی، انسان ایرانی را در مقایسه با جوامع دیگر متمایز میسازد.
وی افزود: در طول تاریخ نیز شاهد بودهایم که ملت ایران در بزنگاههای بحرانی، توانسته خود را به شکلی متفاوت نشان دهد و از کیان کشور محافظت کند. از منظر فلسفه اسلامی، بحرانها نه یک تهدید، بلکه محرکی متعالی برای رشد و شکوفایی انسان محسوب میشوند. این در حالی است که انسان مدرن غربی در بحران دچار فروپاشی عصبی میشود.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، هویت ایرانی-اسلامی را بر اساس «حرکت جوهری» تعریف کرد و گفت: در این نگاه، بحران مساوی با تمرین رشد و تعالی است و تهدیدها به معنای آشکارسازی ظرفیتهای نهفته تلقی میشوند. فشارهای رسانهای، روانی، اقتصادی و نظامی، در واقع بیداری غریزه جمعی برای بقا و تعالی را به همراه دارند.
لکزایی، جنگ غزه را مثال عینی این موضوع دانست و بیان کرد: تصور رسانههای معاند مبنی بر انفعال و تسلیم جامعه با انتشار اخبار اصابت، خلاف واقعیت بود. آنچه رخ داد، حضور پویاتر مردم در قلب میدان، چه در فضای حقیقی و چه مجازی، با شعارها و نمادهای مقاومت بود. این رویدادها، به جای تضعیف، منجر به بازتولید هویت جدید ایرانی و تکمیل هویتی شد که پس از انقلاب اسلامی شکل گرفته بود.
وی با بیان تمایز این نگاه با دیدگاههای پوپولیستی و نخبهگرایانه، تصریح کرد: در نگاه غربی، مردم یا تودههای قابل هدایت هستند یا مصرفکنندگان منفعل اخبار. اما در فلسفه اسلامی، مردم نه یک مفهوم انتزاعی، بلکه کانون اراده و تصمیمسازی هستند. به یک معنا، مردمسالاری یعنی خروج از حالت تماشاگری و ورود به صحنه تعیین سرنوشت.
این پژوهشگر در ادامه به بنیان راهبردی این دیدگاه اشاره کرد و گفت: قدرت در جامعه ما از بطن مردم و حضور آنها در صحنه ناشی میشود. تأکید رهبرانقلاب نیز بر لزوم قدرتمند شدن جامعه در عرصههای مختلف بوده است. قدرتمند شدن، پشتوانه پیشرفت کشور تلقی میشود.
لکزایی به نقطه تمایز قدرت در نگاه رایج غربی و دیدگاه اسلامی اشاره کرد و افزود: در حالی که در نگاه غربی، قدرت اغلب به معنای سلطه و استیلا تعریف میشود، در نگاه ما، قدرت مبتنی بر حضور و اراده مردم و در خدمت پیشرفت و تعالی جامعه است.
بحرانها زمینهساز زایش قدرتهای نوین و تمدن اصیل هستند
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در تشریح نسبت میان بحران و قدرت، ایده رایج مبنی بر خطی و انباشتی بودن قدرت را رد کرد و گفت: در نگاه ماتریالیستی، قدرت تنها بر اساس ابزارها سنجیده میشود و فقدان آنها به معنای ناقدرتی است. این نگاه، بحران را عامل کاهش قدرت و فرسایش جامعه میداند.
وی افزود: اما بر اساس فلسفه سیاسی اسلامی، قدرت یک کیفیت وجودی است، نه کمیت. بحران نه پایان قدرت، بلکه رحم زایش قدرتهای جدید است و این تحول به سه دلیل رخ میدهد؛ مورد اول حرکت جوهری است که جامعه در بحران به جهش وجودی دست یافته و ظرفیتهای نهفته فعال میشوند. نمونه بارز آن، حضور مردم در دفاع مقدس است که ظرفیت پنهان آنها را در مواجهه با جنگ آشکار کرد. مورد دوم بیدار شدن فطرت است که بحران، غریزه بقا و همبستگی جمعی را بیدار میکند. قدرتی که از اراده جمعی در بحران زاده شود، از هر قدرت مادی فراتر میرود.
وی افزود: مورد سوم نصرت الهی است که تاریخ بستر تحقق سنتهای الهی از جمله نصرت و قدرت الهی پس از صبر و استقامت است. جامعهای که پس از ترور رهبر و فرماندهانش، همچنان پس از چهل تا پنجاه روز مقاومت کرده و احساس عزت و کرامت میکند، مشمول نصرت الهی است و این همان چیزی است که مانع فروپاشی آن شده است.
لکزایی به بنیان تمدنی اشاره کرد و گفت: تمدنها نیز در بحرانها زاده میشوند. سخن گفتن از «قدرت جهانی چهارم» در دوران جنگ تحمیلی اخیر، بیراه نیست و مبنای فلسفی در حکمت سیاسی متعالیه دارد. تمدن حقیقی، نه امری تزیینی یا انباشتی، بلکه بر اساس حرکت جوهری انسان و جامعه و در مواجهه با بحرانهای بنیادین شکل میگیرد.
وی تصریح کرد: تمدن تحمیلی و تقلیدی در رفاه و آرامش ساخته نمیشود؛ نمونه آن کشورهای حوزه جنوبی خلیج فارس بود که شکننده از آب درآمدند. تمدن غرب نیز از طریق جنگ نرم و سخت، تمدن خود را تحمیل میکند. اما تمدن اصیل و متعالی مورد نظر انقلاب اسلامی، در کوره بحران ساخته و پرداخته میشود و شکلی نو به جامعه میبخشد که ناگسستنی و پایدار است.
وی با ذکر نمونههایی چون بحران عاشورا و تمدنسازی پس از آن، انقلاب اسلامی که در بحران طاغوت متولد شد، و دفاع مقدس که هویت ملی را ساخت، افزود: جنگ تحمیلی سوم نیز به نظر میرسد رحم زایش یک تمدن نوین اسلامی-ایرانی باشد.
حضور مردم، «منطق سواری رایگان» دشمن را در ایران بیاثر ساخت
حجتالاسلام والمسلمین احمد اولیایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست علمی «مردم در قلب میدان» که در سالن کوثر این پژوهشگاه برگزار شد، با تحلیل ابعاد حضور مردم در صحنههای سرنوشتساز کشور، اظهار داشت: حضور کنونی مردم، بازتابی بینالمللی داشته و پیام مهمی را به جهانیان صادر میکند؛ پیامی که نشاندهنده غلبه فرهنگ بر تمامی گزارههای نظامی و اقتصادی است که اندیشمندان غربی آنها را برای شکست یک نظام قطعی میدانند.
اولیایی ضمن هشدار نسبت به تقلیلگرایی در تحلیل رفتار مردم، تصریح کرد: ما باید از دو نوع تقلیلگرایی در امان باشیم؛ یکی تقلیل مردم به «طرفداران خاص» و دیگری تفسیر سلیقهای رفتار آنان. باید توجه داشت که گاهی مردم فراتر از خبرگان عمل میکنند و حتی افرادی که در گزارههای مختلف همسلیقه و همعقیده با ما نیستند، با انجام کنشی اجتماعی، در نهایت به نفع کلیت جامعه و نظام گام برمیدارند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نظریه «منطق سواری رایگان» مانکور اولسون، خاطرنشان کرد: طبق این نظریه اقتصادی، فرد ترجیح میدهد هزینه ندهد و پس از موفقیت دیگران، از نتایج آن بهرهمند شود. با این حال، حضور پرشور مردم در میدانهای مختلف ایران، نشان داد که این منطق در جامعه ما شکست خورده است. آحاد ملت با درک حس وظیفه فراتر از محاسبات عقلانیِ فردی، کنش جمعی رقم میزنند که نشان میدهد روحیه ایثار و مسئولیتپذیری فراتر از مباحث آکادمیکِ صرف عمل میکند.
وی در بخش دیگری از تحلیل خود به مفهوم «زیستسیاست» میشل فوکو اشاره کرد و گفت: دشمن تلاش میکند با هدف قرار دادن تجربه زیسته مردم و ایجاد فضای رعب و هراس در زندگی روزمره، جامعه را به عقبنشینی وادارد. اما حضور مردم در این شبها نشان داد که این زیستسیاستِ مبتنی بر تهدید، با شکست مواجه شده است؛ چرا که مردم نه تنها مرعوب نمیشوند، بلکه هراس را کنار زده و آن را به «مقاومت روزمره» تبدیل میکنند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با ارجاع به نظریه «تعهد باورپذیر» شلینگ، توضیح داد: این نظریه به معنای ایجاد موقعیتی است که در آن راهی جز پیروزی باقی نمیماند. حضور مردم در قلب میدان، در واقع ایجاد یک «تعهد باورپذیر» برای دفاع از آرمانهای انقلاب است که تمامی محاسبات دشمن را در عرصههای نظامی و روانی به هم میزند و نشان میدهد ملت ایران برای حفظ کیان خود، با تمام وجود در صحنه ایستاده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، به تشریح ابعاد حضور مردم در عرصههای اجتماعی و تأثیرات آن بر معادلات داخلی و بینالمللی پرداخت و گفت: حضور مستمر و فداکارانه مردم در میادین مختلف، اعم از کنشگری اجتماعی، کمک به دیگران و یا حضور در صحنههای حساس، تعهدی باورپذیر در ذهن دشمن ایجاد میکند که نشان میدهد این ملت، شکست را نخواهد پذیرفت.
وی با قرار دادن خود در جایگاه دشمن، اذعان داشت: وقتی دشمن با پدیدهای چون مقاومت و ایستادگی مردم در شرایط دشوار روبرو میشود، درمییابد که شکست دادن چنین ملتی با ارادهای راسخ، امری ناممکن است. این تابآوری شبکهای و کنش هوشمندانه جمعی، حتی برخی نخبگان را نیز به چالش میکشد و نظریههای کلاسیک کنش عقلانی را زیر سوال میبرد.
اولیایی، بازتاب بینالمللی و الگوسازی این کنشهای جمعی را از دیگر دستاوردهای حضور مردم دانست و افزود: این الگو میتواند الهامبخش جوامع دیگر در مواجهه با ظلم، استعمار و دشمن باشد.
وی مصادیق این مظلوم را ایران، رزمندگان و جبهه مقاومت دانست و تأکید کرد: این نوع کنشگری، نزد خداوند متعال ممکن است تفاوتی با جهاد نظامی نداشته باشد.
این پژوهشگر، با استناد به نامه ۵۳ نهجالبلاغه، به تأکید امیرالمؤمنین علی (ع) بر اولویت مردم در برابر خواص اشاره کرد و گفت: خشم عمومی مردم میتواند خشنودی خواص را از بین ببرد، در حالی که خشم خواص با خشنودی عمومی مردم بیاثر میشود.
وی بر بازتاب بینالمللی حضور مردم، ایجاد تعهد باورپذیر در دشمن، ابطال منطق «سواره مجانی» و تغییر نظریههای کلاسیک کنش عقلانی تأکید کرد و حضور مردم در قلب میدان را مصداق جهاد و پشتیبانی از جبهه مقاومت دانست.
حضور مردم در صحنه، تجلی اراده الهی و حافظ کشور و خود مردم است
حجتالاسلام والمسلمین احمدرضا یزدانی مقدم عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، صبح امروز در نشست علمی مردم در قلب میدان که در سالن کوثر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی قم برگزار شد، ضمن قدردانی از حضور هوشمندانه مردم، اظهار داشت: حضور مردم در میدان، پیش از هر چیز، به اذن و عنایت الهی بود؛ چرا که خداوند متعال قلوب و عقول مردم را به سوی اهمیت موقعیت حساس کنونی هدایت کرد.
یزدانی مقدم با استناد به تعبیری از رهبر شهید مبنی بر اینکه خداوند مردم را مبعوث خواهد کرد و این مردم کار را تمام خواهند کرد، توضیح داد: مبعوث کردن به معنای برانگیختن و جهت دادن است و مردم در جهت تحقق اراده الهی حرکت میکنند.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، بیان کرد: تاکنون تصور میکردم ما اسلام را حفظ کردهایم، اما دریافتم این اسلام است که ما را حفظ کرده است.
وی افزود: حضور مردم در صحنه، که برای حفظ کشور، فرهنگ و تمدن اسلامی-ایرانی صورت گرفت، موجب حفظ خود مردم نیز شد و بسیاری از بلاها و خطراتی را که از سوی دشمنان اسلام، ایران و مردم ایران طراحی شده بود، خنثی و بلااثر کرد.
یزدانی مقدم با اشاره به خنثیسازی بمبهای عمل نکرده با قدرت تخریب بالا، این امر را نشانهای از نقشههای شوم دشمنان دانست که با حضور مردم و لطف الهی ناکام ماند.
حجتالاسلام یزدانی مقدم همچنین بر اهمیت دعا و توسل تأکید کرد و گفت: مردم ما اهل دعا و توسل هستند و دعاهایشان بسیار مؤثر است.
وی با طرح این سوال که چه چیزی را دوست داریم و چه چیزی را بد میداریم؟، به حدیثی از امام صادق (ع) اشاره کرد که انسان با محبوب خود محشور میشود و این امر را ملاک مهمی برای سنجش درونی انسان دانست.
وی، گفت: همانطور که انسان با دوست داشتن خوبیها، خوب است، خداوند نیز بندگان خود را به واسطه همین ویژگی مورد رحمت قرار میدهد. مرحوم آیتالله فاطمی نیا همواره میفرمودند که هر کس حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) را دوست داشته باشد، عاقبت بخیر میشود، چرا که ایشان نماد تمام خوبیها هستند.
یزدانی مقدم با اشاره به آیه شریفه «رضوا فکان منهم» (و چون راضی شدند، پس از آنان بودند) بیان کرد: رضایت به عمل گروهی، موجب شمول انسان نسبت به پاداش یا کیفر آن گروه میشود. به عنوان مثال، فردی که به اعمال جنایتکاران، قاتلان و تروریستها خوشبین است و اعمالشان را تأیید میکند، در گناه آنها شریک خواهد بود و حتی ممکن است با آنها محشور شود.
وی افزود: در مقابل، کسانی که به دفاع مدافعان ایران و اسلام رضایت دارند و از حضور مردم در صحنهها خوشحال میشوند، در ثواب این اعمال شریک خواهند بود. حتی افرادی که به دلیل بیماری، کهولت سن یا مشکلات دیگر قادر به حضور فیزیکی در صحنهها نیستند، اما با تمام وجود از این حضور رضایت قلبی دارند، ثواب این حضور برایشان نوشته میشود، بلکه گاهی ثوابشان بیشتر از عاملان نیز خواهد بود؛ چرا که آنها به نعمتی که خداوند به بندگانش داده، راضی هستند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مراتب امر به معروف و نهی از منکر را برشمرد و گفت: حداقل این مرتبه، رضایت قلبی به خوبیها و ناخشنودی قلبی از بدیهاست. سپس زبان و در نهایت، فعالیت عملی برای اصلاح امور مطرح میشود. عمل قلبی بسیار تعیینکننده است.
وی با اشاره به اینکه قرآن کریم در بحث قربانی در حج میفرماید: «لَنْ یَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَٰکِنْ یَنَالُهُ التَّقْوَیٰ مِنْکُمْ» (هرگز گوشتها و خونهای آنها به خدا نمیرسد، بلکه تقوای شما به او میرسد)، توضیح داد: در واقع این اعمال بدنی برای برقراری ارتباط قلبی با خداوند است و آن چیزی که به خدا میرسد، تقوای قلبی انسان است.
یزدانی مقدم ابراز امیدواری کرد: خداوند متعال همه ما را متوجه خود، امام زمان (عج)، حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) و اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) گرداند.
وی بر لزوم توجه به این نکته مغفول مانده که رضایت ما به فعالیتهای مردمی در صحنهها، بسیار حائز اهمیت است و فرمایش مولایمان امیرالمؤمنین (علیه السلام) در خصوص ناراحتی شدید از غارتگری که حتی موجب نشستن ایشان برای ایراد خطبه شد، نشان از سنگینی این موضوع دارد.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با انتقاد از رویکردهای حذفگرایانه در انتخابات، بیان کرد: تجربه تلخی در برخی ادوار انتخابات وجود داشته که برخلاف اصل جذب حداکثری بوده است. حتی در مواردی شاهد ناراحتی رهبری معظم انقلاب از حذف برخی نیروهای ارزشی و خودی، مانند آقایان لاریجانی و مخبر بودهایم که این رویه شایسته نیست.
یزدانی مقدم در پایان تأکید کرد: صلح و جنگ، هر دو تحت هدایت و تصمیم نهایی رهبری است و ملت ایران، تابع تصمیمات معظمله خواهد بود، هرچند که افراد میتوانند نظرات خود را در چارچوب قانون بیان کنند، اما در نهایت، فصل الخطاب، نظر و قول رهبری است.
یزدانی مقدم با اشاره به توانایی برخی افراد در درک مفاهیم عمیق و بهکارگیری آنها، برخی دیگر را تنها در سطوح اولیه مفاهیم باقی مانده دانست و گفت: عدهای در ابتداییات ماندهاند و با مفاهیم اولیه آشنا نیستند، ولی برخی دیگر، یک مرتبه را متوجه شده و میتوانند آن را به کار ببندند و درک کنند و خودشان نیز در آن مطلب، ورزیدگی نشان دهند.
وی با بیان اینکه آیتالله خامنهای، رهبر انقلاب، فردی دقیقنظر بودهاند، به تحدی ایشان در خصوص اندیشه سیاسی نائینی اشاره کرد و آن را امری بسیار مهم و تعیینکننده دانست.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، حضور مردم در صحنه را امری بدیهی و اساسی در نظام اسلامی دانست و تصریح کرد: این انقلاب، این حکومت، این نظام و همه چیز این کشور مال مردم است. این مردم هستند که این کشور را به ثمر رساندهاند، این نظام را به وجود آوردهاند و این حکومت را بنا نهادهاند.
یزدانی مقدم در تشریح دیدگاه آیتالله نائینی، دو نوع حکومت تملیکیه و حکومت ولایتیه و در تبیین حکومت تملیکیه گفت: در حکومت تملکی، یکی در بالا مینشیند و همهکاره است و مظلوم هم اوست؛ اموال (مردم) از آن اوست و مانند چهارپایان و گوسفندان برایش هستند.
وی حکومت ولایتیه را اینگونه تعریف کرد: در حکومت ولایتی، حکومت از آن مردم است و کسی که در بالا قرار دارد، صرفاً یک مجری است و در مقابل مردم پاسخگو بوده و مسئولیت اداره امور را بر عهده دارد. مردم نیز بر او نظارت دارند.
این پژوهشگر مسائل دینی، به دو گونه حکومت ولایتیه اشاره کرد و گفت: یک نوع، حکومت ولایتیه امام معصوم (ع) است که نور است و زمانی دیگر، که امام معصوم (ع) در غیبت هستند، کسی که بر اساس دیدگاه نائینی (و برداشت بنده از ایشان) قائل به ولایت فقیه است.
وی همچنین به حالتی اشاره کرد که فقیه به حکومت اذن میدهد، همانطور که از نامههای بزرگان مشروطه برمیآید، آنها اذن حکومت داده بودند و این امر به حکومت مشروعیت شرعی میبخشد.
یزدانی مقدم، دسته دیگر حکومتهای ولایتی را اینگونه توصیف کرد: زمانی هست که فقیه اذن حکومت نمیدهد، یا برخی حکومتها که مسلمان نیستند، یا اگر مسلمان هستند به ولایت اعتقاد ندارند، یا اگر اعتقاد به ولایت دارند، اعتقادی به ولایت فقیه ندارند یا آن را اعمال نمیکنند. اما این حکومت را از آن مردم میدانند و حاکم را پاسخگو و تحت نظارت مردم میدانند. این نیز نوعی حکومت ولایتی است، اما نه به معنای ولایت امام معصوم (ع).
وی افزود: این نوع حکومت، دارای مشروعیت عقلی، مردمی و فلسفی-سیاسی است، اما ممکن است دارای مشروعیت فقهی و شرعی نباشد و باید بتوانیم این مفاهیم را از یکدیگر تفکیک کنیم.
این عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و علوم اسلامی، با فرض اینکه حکومت از آن مردم است و مردم در آن تعیینکننده هستند، گفت: باید فکری بکنیم، همانطور که نائینی میگوید و رهبر شهید (شهید مطهری یا رهبری فعلی؟) اشاره فرمودند.
یزدانی مقدم به روز فتح مکه اشاره کرد و گفت: در روز فتح مکه، عدهای بودند که هیچ اثری از آنها در هیچ جنگی نبود و به هیچ وجه مشخص نیست که در صحنه جنگ کجا بودند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، با اشاره به لزوم رعایت سیره پیامبر اسلام (ص) و بزرگان دین در برخورد با مخالفان و اقشار مختلف جامعه، گفت: پس از هر پیروزی، باید رویکرد رحمت و جذب حداکثری را سرلوحه کار قرار داد، چرا که این سیره، راه و رسم پیامبر (ص) و سیره عملی رهبر معظم انقلاب بوده است.
وی افزود: در مقابل شعارهایی مانند الیوم یوم الملحمه که افراطیگری را ترویج میدهد، باید شعار الیوم یوم المرحمه (امروز روز رحمت و بخشایش است) را مد نظر قرار داد. این رویکرد، زمینه را برای همراهی و همبستگی بیشتر آحاد جامعه فراهم میآورد.
این پژوهشگر علوم اسلامی با بیان اینکه جذب حداکثری سرمایه اصلی انقلاب اسلامی است، به خاطرهای از مرحوم آیتالله طالقانی و جلال آل احمد اشاره کرد و گفت: مرحوم طالقانی به آل احمد توصیه کرده بود که پلهای پشت سر خود را خراب نکند تا در صورت بازگشت، راهی برای بازگشت داشته باشد. این نشاندهنده اهمیت باز گذاشتن درها برای کسانی است که ممکن است در مقطعی دچار غفلت یا انحراف شده باشند.
یزدانی مقدم، سعهصدر را یکی از ویژگیهای اساسی بایدهای ریاست دانست و گفت: رهبر معظم انقلاب اسلامی همواره با سعهصدر مثالزدنی خود، پذیرای افراد مختلف با دیدگاههای گوناگون بودهاند و این رویه باید الگوی مسئولان و مدیران کشور باشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع انتخابات اشاره کرد و اظهار داشت: انتخابات در تمام دنیا، امری مهندسیشده است، اما انتخابات ما باید با هندسهای که در چارچوب قانون اساسی و قوانین رسمی کشور تعریف شده، پیش برود.
نظر شما