خبرگزاری شبستان _ خراسان جنوبی؛فردوس، این دیار کهن در جنوب خراسان، سرزمینی است که ردپای تاریخ در جایجای آن دیده میشود؛ از نشانههای استقرار چهار هزار ساله در تپه خنچه و محوطه نوسنگی سرتخت باغستان گرفته تا شکوه شهر تاریخی تون که در اوایل دوره اسلامی از شهرهای مهم قهستان و خراسان بزرگ به شمار میرفته است. این شهر که زمانی دارای کهندژ، شارستان، حصار و بارو بوده، امروز نیز با وجود زلزلههای ویرانگر و گذر قرنها، همچنان با یادگارهای ارزشمند خود روایتگر تمدنی کهن است.
مسجد جامع فردوس، مسجد کوشک، مدرسه علمیه علیا، آبگرم معدنی، امامزادگان و قلعه کوه از جمله مهمترین جاذبههایی هستند که فردوس را به مقصدی کمنظیر برای علاقهمندان به تاریخ، فرهنگ و طبیعت تبدیل کردهاند. نشانههای استقرار در سمت جنوب تپه خنچه شهر فردوس حکایت از سابقهای چهار هزار ساله یعنی، دوران مفرغ دارد و از محوطه سرتخت باغستان نیز به عنوان سایتی نوسنگی میتوان نام برد.
شهر تاریخی تون از جمله شهرهای اوایل دوره اسلامی در سرزمین خراسان بزرگ محسوب میشده که از بافت شهری برخوردار و دارای کهندژ، شارستان و حصار و بارو بوده است. مساجد جامع و کوشک از جمله قدیمیترین آثار شهر تون هستند. مسجد کوشک با داشتن طاقهای گهواره ای عظیم و نیم ستونهایی که به زیر دیوارهای مرمت شده سالهای بعد رفته، با مساجد صدر اسلام مانند تاریخانه دامغان قابل مقایسه است. این بنای خشتی که در خود کتیبهای از سال ۵۵۴ هـ. ش را جای داده قدیمی ترین کتیبه تاریخی باقیمانده در شهر تاریخی تون را داراست. اولین کتاب تاریخی که در آن نام تون آمده (اشکال العالم) جیهانی است که متعلق به سده چهارم هجری است که تون را از جمله شهرهای واقع در ولایت قهستان ذکر میکند.
آنچه مسلم است، تون از همان اوایل اسلام از شهرهای مهم منطقه بوده و جایگاه اقتصادی و اجتماعی خاصی داشته است. در سال ۱۳۰۸ خورشیدی با تصویب هیأت دولت وقت از تون به فردوس تغییر نام می دهد. شهر تـون (فردوس) در زلزله سال ۱۳۴۷ خورشیدی به شدت ویران شد و جز تعداد معدودی آثار و ابنیه تاریخی با ارزش و خاطره ای از آن چیزی دیگر باقی نماند.
مسجد جامع
از جاذبه های تاریخی شاخص فردوس میتوان به مسجد جامع فردوس باشماره ثبت ملی ۱۲۲۲ اشاره کرد. این مسجد در مرکز شهر تون واقع بوده و امروزه در قسمت جنوب شرقی بافت شهر فردوس جای دارد.
مسجد جامع تون از مساجد دو ایوانی است که زلزلهای در اوایل قرن ششم هجری بنای اصلی آن را ویران میکند. آنچه از مسجد بر جای مانده ایوان قبله و شبستانهای تابستانی و زمستانی در اضلاع شمالی و جنوبی است. ضلع ایوان قبله، اصیلترین ضلع به لحاظ سابقه تاریخی است که با مقایسه آجرنما و نوع اجرای طاق و تویزه ایوان آن با ایوان و نقشه مسجد جامع زوزن، به دوره خوارزمشاهیان نسبت داده میشود. مسجد جامع فردوس یک مسجد دو ایوانی سبک خراسانی بوده و بنای آن مربوط به قرون پنجم و ششم هجری قمری میباشد.
مسجد کوشک
این مسجد با داشتن کتیبهای به سال ۵۵۴ ساخت بنا را تا دوره سلجوقی به عقب میبرد از سویی مسجد دارای طاقهایی است که به تقلید از سبک ساسانی و با ستونهای قطور و متناسب با طاقها میباشد.
که دوره ساخت بنا را به سدههای نخست اسلام میرساند به عبارتی فرم و اندام وارههای مسجد هم پایه مساجدی چون تاریخانه دامغان میآید. لایههای متعدد گچ بر دیوارهها نیز نشان از تحولات فراوان است که بر شالوده بنای مسجد کوشک گذشته است. مسجد در کنار دروازه قاین شهر تون بنا شده که احتمال میرود مسجد متعلق به بافت شهری دیگری به لحاظ جانمایی بوده و با زلزلهها و تخریبها کم کم به کنار حصار و باروی شهر رانده شده است. پیگردی و لایهنگاری میتواند تغییرات شهر تون و چهره آن را تا حد زیادی مشخص کند.
مدرسه علمیه علیا
مدرسه علمیه علیا با شماره ثبت ملی ۱۳۲۱ توسط میر علی بیک وقف شده و در اواخر دوره صفویه آن را تعمیر کرده و تا پیش از زلزله مورد استفاده طلاب بوده است. معماری این مدرسه در نوع خود کم نظیر است.
آبـگرم معدنی فردوس
از جمله جاذبهها و قابلیتهای گردشگری و با اهمیت شهر فردوس آبگرم معدنی در فاصله حدود ۲۰ کیلومتری شمال شرقی شهر است. این آبگرم طبیعی با خواص طبی- درمانی اعجاب انگیزش سالانه پذیرای خیل عظیمی از گردشگران داخلی و خارجی می باشد و از موقعیت مناسبی در منطقه برخوردار است. استفاده از آبگرم معدنی فردوس در درمان بسیاری از بیماریهای پوستی و مفصلی موثر و توسط پزشکان زیادی توصیه شده است.
امامزادگان فردوس
سلطان محمد و سلطان ابراهیم علیه السلام دوتن از نوادگان امام موسی کاظم علیهالسلام هستند که در محله سادات شهر فردوس آرمیدهاند. بنای آرامگاه به دوران تیموری تعلق دارد و علیرغم گذر زمان و بروز زلزلههای متعدد هنوز استوار و شکوه خود را حفظ کرده است. تزئینات نقاشی که جدیداً نمایان شده و گنبد کاشیکاری شده آن با سابقه رفیع خود تعلق این بنا را به دوره تیموری تائید مینماید. رواقهای گرداگرد حیاط این امامزاده همواره استراحتگاه زائران بوده است. آرامگاه امامزادگان فردوس علاوه بر معنویت خاصی که به خطه فردوس بخشیده است، یکی از منزلگاههای اصلی زائران بارگاه ملکوتی امام رضا علیهالسلام در طول تاریخ بوده است.
قلعه کوه فردوس
عطاءملک جوینی در تاریخ جهانگشا مینویسد: از ۷۰ دژی که در جنوب قهستان قرار داشت، شاید وسیع ترین و عظیمترین آنها در ۵ کیلومتری جنوب غربی فردوس باشد، موقعیت قلعه چنان است که از سه جهت به پرتگاه مخوفی منتهی میگردد. تنها راه دسترسی به قلعه از طریق تنگهای است که در جنوب غربی کوه (که شیب کمتری دارد) قرار دارد، ارتفاع برجها تقریباً ۵ متر است که به کمک سنگهای لاشه وملات گچ ساخته شدهاند. باید دانست که قلعه مزبور در دوران آبادی دارای دو دیوار و حصار تو در تو و چند برج دیدهبانی بوده که محیط دیوار پایانی درحدود ۱۰۰۰ متر است.
دیوارهای قلعه از سطح منظم هندسی برخوردار نیستند. در قسمت پایانی قلعه آب انبارهایی دردل صخرهها کنده شده که طول هر یک حدود ۱۰ متر و عرضش در حدود ۲ متر بوده و از آب باران و برف پر شده و در مواقع محاصره به مصرف آب شرب ساکنان قلعه کمک میکرده است. این آب انبارها، ذخیره تمام اهالی قلعه نبوده زیرا در پایین دیوار جنوب قلعه چاهی کنده بودند که امروز به چاه قنوت مشهور است. در خط الرأس کوه آثار برج استوانهای کوچکی قرار دارد که شاید محل افروختن آتش و با دیدهبانی در ارتباط بوده است. مسلماً این دژ، روزگاری بر جلگههای اطراف و راههای بازرگانی قدیم اشراف داشته، بخصوص راههای کاروانی دشت تون را هم میتوانسته به خوبی دیدهبانی نماید.
حمام سردشت
در خصوص تاریخ احداث بنا و بانی این حمام با شماره ثبت ملی ۲۹۹۴۵ اطلاع دقیقی در دست نیست اما شواهد معماری دوره تاریخی آن را صفویه میداند. حمام سردشت به دلیل قرارگیری در محلهای به همین نام، معروف گشته است. قابل ذکر است که قسمتهای زیادی از این محله هنوز سالم و پابرجاست.
این حمام یکی از اماکن زیبا و در نوع خود جالب و دیدنی است که بخشهایی از گنبدهای آن به دلیل قرارداشتن در مسیر تردد ماشین، دام و انسان و بخشهای داخلی آن در اثر عواملی از جمله نزولات جوی تخریب شده است. حمام شامل سردرورودی، دهلیز، بینه، سربینه، میاندر، گرمخانه، خزینه، تون(گلخن) و هیزمدان (خارخانه) میباشد. در برخورد اول با این بنا، پهنه وسیعی از گنبدهای در خاک خزیده با نورگیرهای دایرهای شکلشان خود نمایی میکند. از آنجا که سیه باد از بادهای دائمی این منطقه است و در اکثر اوقات موجب سرما میگردد، ورودی اولیه که در شمالغرب قرارداشته در اواخر دوره پهلوی مسدود گردیده و به جبهه جنوب غرب منتقل گردیده است.
حمام جهانیار
در مورد تاریخ احداث این بنا و بانی آن هم اطلاع دقیقی در دست نیست اما با توجه به شواهد معماری موجود میتوان دوره تاریخی آن را به صفویه نسبت داد. حمام جهانیار به دلیل همجواری با مسجدی به همین نام معروف شدهاست. مسجد جهانیار در زلزله سال ۱۳۴۷ بطور کامل تخریب شد ولی حمام به دلیل قرارگیری در زیرزمین بیشتر سالم مانده است. در حال حاضر شهر در جهت شمال گسترش یافته و حمام جهانیار به صورت بنایی متروکه درآمده است.
نظر شما