خبرگزاری شبستان_آران و بیدگل/روح اله باقری؛ از میان میراث ماندگار جلسات سنتی قرآن در آران و بیدگل، صدایی آشنا و مصرعی کهن هنوز در پایان محافل قرآنی طنینانداز است: «نَظَمَ المُختارُ اَعمی»؛ امضای شاعر و قاری نابینایی از سده دهم هجری که نامش امروز پس از قرنها دوباره بر زبان قاریان جاری میشود.
«ربّنایی» که قرنها دوام آورده است
در سنت دیرینهی جلسات قرائت قرآن در منطقهی آران و بیدگل، قطعه و تحمیدیه ای روحنواز از دیرباز به عنوان «ربنای پایان مجلس قرآن» خوانده میشود. این قطعهی نغز که با ذکر درود بر پیامبر اکرم(ص) و اهلبیت(ع) همراه است، نه تنها نشانهی اختتام محفل قرآنی، بلکه یادگاری زنده از پیوند لطیف قرآن و عترت در فرهنگ ایمانی مردم این دیار است.
در افواه مردم آران و بیدگل، این شعر با نام های «ربنای پایانی جلسه قرآن» یا «ربنای چهارده معصوم» شناخته میشود؛ زیرا در ابیات آن با نظمی آکنده از مهر و معرفت، نام چهارده معصوم(ع) یاد میشود. شاعر در ساختار هنرمندانهی این تحمیدیه، تمسک به ریسمان قرآن و ولایت اهلبیت(ع) را کلید نجات و استجابت دعا معرفی میکند. در دو بیت پایانی، صدا و نیایش شاعر به دعایی جمعی میرسد؛ تمنایی خالص برای پذیرش تلاوت و نگریستن رحمت الهی بر قاریان و شنوندگان قرآن، که همین روح پرنیایش سبب شده این قطعه در پایان محافل قرآنی تکرار شود.
شاید راز ماندگاری این ربنا در همین باشد؛ ترکیب ایمان و ادب، دعا و معرفت، و پیوندی عمیق میان قرآنِ تلاوتشده و اهلبیتی که تفسیر زندهی آناند.
در یکی از ابیات پایانی این تحمیدیه، مصرع «نَظَمَ المُختارُ اَعمی» آمده که نام سرایندهی آن را آشکار میسازد؛ شاعری که از اعیان قرون میانهی اصفهان بوده است.
قاری نابینایی که علم قرائت را به شعر آمیخت
بر اساس آنچه مرحوم مصلحالدین مهدوی در کتاب ارزشمند دانشمندان و بزرگان اصفهان (جلد دوم، ص ۹۳۹) آورده، «مولی مختار اعمی اصفهانی» از علمای قرآنی، فاضلان و شاعران برجستهی قرن دهم هجری در اصفهان بود.
وی با ترکیب ذوق ادبی و مهارت قرآنی خود، قواعد پیچیدهی علم تجوید را در قالب منظومههایی موزون درآورد تا آموزش آن برای شاگردان آسان گردد. این ابتکار، تجوید را از حالت صرفاً نظری بیرون آورد و به آن رنگ و بوی ادبی و آموزشی بخشید.
«درج المضامین»؛ میراث ماندگار آموزش تجوید در قالب شعر
از جمله آثار درخشان او، منظومهی «درجالمضامین» است؛ مجموعهای ۷۲ بیتی در علم تجوید که در سال ۹۴۹ هجری قمری سروده شده است. این اثر در جامعهی قرآنی زمان خود بسیار مورد استقبال قرار گرفت و چندین شرح بر آن نوشته شد؛ از جمله مهمترین آنها اثر مولی علی بن جعفر استرآبادی با عنوان «درّ نثار در شرح تجوید ملا مختار» که در سال ۱۲۸۰ هجری قمری تألیف و به چاپ رسید. منابعی نظیر الذریعه نیز از وجود دستکم سه شرح دیگر بر این منظومه خبر دادهاند.
علاوه بر این، مختار اعمی آثار دیگری همچون «مختارالقراء» و رسالهای فارسی در تجوید از خود برجای گذاشت که بهگفتهی مهدوی، نسخهای از آنها تا روزگار وی در اصفهان موجود بوده است.
از صفویان تا امروز؛ استمرار سنت ربنای مختار اعمی در محافل قرآنی
جلوهی ماندگار ذوق قرآنی مولی مختار اعمی تنها در تاریخ مکتوب خلاصه نمیشود؛ بلکه امروز نیز در فضای معنوی آران و بیدگل زنده است. اکنون بیش از ۱۸۰ جلسه و انجمن قرائت قرآن سنّتی خانگی، محلی و مسجدی بهصورت هفتگی در طول سال و هر شب ماه مبارک رمضان در این شهرستان فعال است؛ در غالب این جلسات سنّتی که بعضا سابقه ای بیش از ۷۰ ساله دارند، پس از پایان جزءخوانی و جمعبندی آیات، همان «ربّنای» اصیل به صورت جمعی قرائت میشود.
این استمرارِ قرائت، حلقهی پیوندی است میان قرن دهم هجری و جامعهی قرآنی معاصر؛ نشانهای از زنده بودن سنتهای دینی و فرهنگی که ریشه در ایمان مردمان این دیار دارد.
متن کامل قطعه زیبای «ربّنای» مولی مختار اعمی اصفهانی:
رَبَّنا صَــــلِّ عَلــی خَیــــرِ الــوَری اَحمَدِ المَحمود خَتـــمِ المُرسَلیـــن
پروردگارا! درود فرست بر بهترینِ خلایق احمدِ ستوده، نگینِ فرستادگانِ خدا
وَ عَلی المَــولُودِ بِالبَیــتِ العَلِــیِّ اَسَـــدِ اللهِ اَمیـــــــرِالمُــؤمِنیــــــن
و درود فرست بر آن مولودی که در خانهای والا (کعبه) زاده شد شیرِ خدا، امیرِ مؤمنان (علی علیهالسلام)
وَ عَلی زَوجَـــتِهِ بِنــتِ النَّـــبِــیِّ اُمِّ سِبطَــی مَهبَــطِ الرُّوحِ الاَمیـــن
و بر همسرِ او، دخترِ پیامبر (ص) مادرِ دو سبطِ او (حسن و حسین)، آنکه روحِ امین بر او فرود آمد (حضرت فاطمه سلامالله علیها).
وَعَلی المَقتـولِ بِالسَّمِّ الحَسَـن وَ الحُسَیـنِ مُقتَدَی المُستَشهَدین
و بر آن کشتهشده با زهر، حسن (علیهالسلام) و بر حسین، پیشوایِ شهیدان
وَ الاَسیـــــرِ بِالبَلایـــــا وَ المِحَــن سَیِّــــدِ السَّجّــادِ زَینِ العابِــــدیــن
و بر آن اسیری که در بلاها و سختیها بود سرورِ سجدهکنندگان، زینتِ عبادتکنندگان (سجاد علیهالسلام).
وَعَلی شَمسِ الضُّحی بَدرِالدُّجی باقِـــــرِ العِلــــمِ مَلاذِ العـــارفیـــن
و بر خورشیدِ چاشت، ماهِ شبِ تاریک شکافنده دانش، پناهِ عارفان (باقر علیهالسلام)
وَ عَلَی الصّادِقِ مِصـــباحِ التُّقی وَ عَلَی الکاظِــمِ غَیــظِ المُعتَـــدین
و بر آن راستگویِ چراغِ پرهیزکاری و بر کاظمِ خشمِ متجاوزان (کاظم علیهالسلام)
وَ عَلَی المَدفونِ بِالطّوسِ الرِّضا وَ التَّقـیِّ الطّـــاهِرِ الطُّهرِ الاَمیـــن
و بر آن مدفون در طوس، رضا (علیهالسلام) و بر آن پرهیزکارِ پاکِ پاکیزه امین (تقی علیهالسلام).
وَ النَّقـیِّ وَ الزَّکــیِّ العَسکَــری وَ عَلَی المَهـدیِّ مُنجِـی الهالِکیـن
و بر نقی (هادی) و زکی (عسکری) علیهما السلام و بر مهدی، نجاتبخشِ هلاکشدگان (عجل الله فرجه).
نَظَمَ المُـختارُ اَعمـی مَــدحَــهُم اِنَّهُ الرّاجـی لَهُــم هُـم شافِعیـــن
مختارِ اعمی، ستایشِ آنان را سروده است همانا او به ایشان امید بسته، و ایشان شفیعانِ اویند.
رَبَّــــنا سَهِّـــل لَنـــا مَخرَجَهُـــم وَلنَکُن فـی جَیشِهِـم هُم ناصِریـن
پروردگارا! ظهورِ ایشان را بر ما آسان ساز و ما را در سپاهِ ایشان، یاور قرار ده.
اِستَجِـــــب دَعواتِنـــا وَ اغفِرلَنـا وَاهـدِنـــا آمّیــــنَ رَبَّ العالَمیـــــن
دعاهایمان را مستجاب فرما و ما را بیامرز و ما را هدایت نما. آمین، ای پروردگارِ جهانیان.
«ربنای مختار اعمی»؛ پیوند ماندگار قرآن، عترت و ادب
قطعه «ربّنای» مولی مختار اعمی اصفهانی، اثری است که در آن، ظرافتهای ادبی با عمق معارف دینی درآمیخته است. این قطعهی کوتاه، اما پرمایه، را میتوان به دو بخش اصلی تقسیم کرد:
بخش اول: درود بر پیامبر و خاندان پاک ایشان (ع)
این بخش با درود بر پیامبر اکرم (ص) آغاز میشود و سپس به معرفی و ستایش جایگاه چهارده معصوم (ع) میپردازد. شاعر با ذکر نام هر یک از ائمه (ع) و اشارهای کوتاه به فضیلت یا مصیبت ایشان، ارادت خود را به خاندان رسالت ابراز میدارد. این شیوه، بیانگر اعتقاد عمیق به پیوند ناگسستنی میان قرآن و عترت است و نشان میدهد که درک و تلاوت قرآن، زمانی کامل میشود که با شناخت و توسل به اهلبیت (ع) همراه باشد. استفاده از القاب هر یک از ائمه (ع) نه تنها به شعر وزن و غنای بیشتری میبخشد، بلکه عمق معرفتی شاعر به جایگاه رفیع اهلبیت (ع) را نیز نمایان میسازد.
بخش دوم: دعا و استغاثه برای ظهور و استجابت
در این بخش، شاعر ضمن معرفی خود با عبارت «نَظَمَ المُختارُ اَعمی»، امید به شفاعت اهلبیت (ع) را ابراز کرده و سپس دعا را به سوی پروردگار معطوف میسازد. ابیات پایانی، دعایی جمعی و فراگیر برای تعجیل در ظهور امام زمان (عج) («سهّل لنا مَخرَجَهُم» و «وَلنَکُن فی جَیشِهِم هُم ناصِریـن») و استجابت دعاها و هدایت الهی است («اِستَجِـــــب دَعواتِنـــا وَ اغفِرلَنـا وَ اهدِنـــا آمّیــــنَ رَبَّ العالَمیـــــن»). این قسمت، نشاندهندهی نگاهی کلان به مسئلهی انتظار و استغاثه در فرهنگ شیعی است و بیانگر این نکته است که پایان محفل قرآنی، فرصتی است برای تجدید پیمان با آرمانهای بلند اسلامی و دعا برای تحقق آنها.
تحلیل فنی و ادبی:
ساختار هنری: شعر از نظر ساختاری، یک منظومهی دعایی با مضامین مذهبی است که در قالب قصیده سروده شده. شاعر با مهارت، نام چهارده معصوم(ع) را در ابیات خود جای داده و با استفاده از آرایههای ادبی، پیامی عمیق را منتقل کرده است.
محتوا و درونمایه: محور اصلی شعر، توسل به قرآن و عترت به عنوان راهی برای نجات و استجابت دعا است. این درونمایه، بازتابدهندهی سنت دیرینهی «توسل» در فرهنگ اسلامی و بهویژه در میان شیعیان است.
زبان و بیان: زبان شعر، عربی فصیح و در عین حال روان است. شاعر تلاش کرده تا با استفاده از واژگان مناسب و تصویری، مفاهیم را به شکلی هنرمندانه بیان کند. مصرع «نَظَمَ المُختارُ اَعمی» نه تنها امضای شاعر، بلکه نشانهای از ذوق ادبی او در ترکیب علم قرائت با شعر است.
کارکرد آیینی: این «ربّنا» در پایان محافل قرآنی خوانده میشود و همین امر به آن کارکردی آیینی و عبادی بخشیده است. قرائت دو نفره همراه با تکرار جمعی بیت آخر آن، حس وحدت و همبستگی میان مؤمنان را تقویت کرده و فضایی معنوی ایجاد میکند.
گسترهی معنایی: شعر از درود بر پیامبر (ص) آغاز شده و با ذکر ائمه (ع) ادامه یافته و در نهایت به دعا برای ظهور منجی عالم بشریت (عج) و طلب استجابت دعا و هدایت ختم میشود. این گسترهی معنایی، عمق اعتقادی و نگاه وسیع شاعر و شعر او به مفاهیم دینی را نشان میدهد.
یادگار ادیبی که علم و ذوق را در خدمت قرآن نهاد
مولی مختار اعمی اصفهانی را باید از جملهی چهرههایی دانست که توانست میان عقل و احساس، ادب و تلاوت، و دانش و ذوق پیوندی ماندگار برقرار کند. او علم تجوید را در جامهی شعر عرضه کرد و راهی تازه برای انتقال مفاهیم قرآنی گشود.
نام او گرچه در تاریخ رسمی ادبیات ایران کمتر درخشیده و شناخته شده، اما در لایههای فرهنگی مردم و محافل قرآنی، همچنان زنده است؛ در هر تحمیدیهای که پایانبخش قرائتی آرام و روحنواز از آیات الهی است.
نظر شما