خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم-در روزگاری که جوامع اسلامی بیش از هر زمان دیگری با چالشهای اخلاقی، اجتماعی و اقتصادی مواجهاند و مسئله عدالت، سلامت کارگزاران و مسئولیتپذیری عمومی به یکی از مطالبات جدی افکار عمومی تبدیل شده است، بازگشت به منابع اصیل دینی میتواند چراغ راهی برای عبور از بحرانها باشد.
در این میان، نهجالبلاغه به عنوان گنجینهای از خطبهها، نامهها و حکمتهای امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، تصویری جامع از جامعه مطلوب اسلامی ارائه میدهد؛ جامعهای که در آن بیتفاوتی در برابر منکر جایی ندارد، عدالت محور اداره امور است و کارگزاران در برابر کوچکترین لغزشها مورد پرسش و تذکر قرار میگیرند.
امر به معروف و نهی از منکر در این منظومه فکری، تنها یک توصیه اخلاقی فردی نیست، بلکه سازوکاری بنیادین برای صیانت از دین، حفظ امنیت اجتماعی، جلوگیری از انحراف قدرت و تضمین حقوق مردم به شمار میرود. از نگاه علوی، هرگاه این فریضه در جامعه زنده باشد، شریعت استوار میماند، عدالت گسترش مییابد و مردم طعم آرامش و اعتماد را میچشند؛ اما اگر این اصل به حاشیه رانده شود، فساد ریشه میدواند، فاصلههای طبقاتی عمیقتر میشود و رحمت الهی از جامعه فاصله میگیرد.
حجتالاسلام برات سیرتی، کارشناس مذهبی، در گفتوگویی تفصیلی با خبرنگار خبرگزاری شبستان با تبیین ابعاد گوناگون «امر به معروف و نهی از منکر» در کلام و سیره امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب، این فریضه الهی را ستون خیمه جامعه اسلامی، ضامن امنیت عمومی و زمینهساز نزول رحمت الهی دانست و تأکید کرد: هر زمان این اصل حیاتی در جامعه به حاشیه رانده شود، آثار ویرانگر آن در حوزههای اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی و حتی سیاسی نمایان خواهد شد.
وی با استناد به خطبهها، نامهها و حکمتهای نهجالبلاغه، تصویری جامع از جایگاه این فریضه در منظومه فکری امام علی(ع) ارائه کرد و آن را نه یک دستور فردی محدود، بلکه یک راهبرد کلان برای سلامت و پویایی جامعه اسلامی معرفی کرد.
ترک فریضه الهی؛ آغاز انحطاط امتها
حجتالاسلام سیرتی با اشاره به خطبه ۱۹۲ نهجالبلاغه اظهار داشت: امیرالمؤمنین(ع) در این خطبه با نگاهی تاریخی و عبرتآموز، به سرنوشت امتهای پیشین اشاره میکنند و یکی از عوامل اصلی سقوط آنان را ترک امر به معروف و نهی از منکر میدانند. حضرت علی (ع) تصریح میکنند که آنان به دلیل بیتفاوتی در برابر فساد و منکر، از رحمت الهی دور شدند. حضرت علی (ع) تصریح میکنند که آنان به دلیل بیتفاوتی در برابر فساد و منکر، از رحمت الهی دور شدند.
وی افزود: این بیان، هشداری جدی برای همه جوامع اسلامی است. وقتی نظارت عمومی و احساس مسئولیت جمعی کمرنگ شود، فساد به تدریج عادی میشود، ارزشها جای خود را به ضد ارزشها میدهند و جامعه آرامآرام از مسیر الهی فاصله میگیرد.
این کارشناس مذهبی ادامه داد: امیرالمؤمنین(ع) در نامه ۴۷ نیز پیامدهای اجتماعی و معنوی ترک این فریضه را با صراحت بیان میکنند؛ حضرت میفرمایند امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید، زیرا اگر این دو ترک شود، افراد شرور و بیرحم بر شما مسلط میشوند. این یعنی خلأ نظارت مردمی و ضعف مطالبهگری، زمینه را برای قدرت گرفتن عناصر فاسد و ظالم فراهم میکند.
حجت الاسلام سیرتی با اشاره به ادامه همین فراز گفت: حضرت میفرمایند «ثم تدعون فلا یستجاب لکم»؛ یعنی در چنین شرایطی حتی دعاهای شما نیز مستجاب نخواهد شد. این نشان میدهد که بیتفاوتی اجتماعی، تنها یک آسیب اجتماعی نیست، بلکه آثار عمیق معنوی نیز دارد و رابطه جامعه با خداوند را تحت تأثیر قرار میدهد.
فریضهای برتر از جهاد؛ دریایی در برابر قطرهها
وی در ادامه با تشریح جایگاه این فریضه در کلام امام علی(ع) اظهار داشت:امیرالمؤمنین(ع) در بیانات متعدد، امر به معروف و نهی از منکر را از برترین اعمال بندگان معرفی میکنند امیرالمؤمنین(ع) در بیانات متعدد، امر به معروف و نهی از منکر را از برترین اعمال بندگان معرفی میکنند و حتی در حکمت ۳۷۴ میفرمایند همه اعمال نیک، حتی جهاد در راه خدا، در برابر این فریضه مانند قطرهای در برابر دریایی پهناور است.
حجت الاسلام سیرتی گفت: این تعبیر بسیار بلند و تأملبرانگیز است. جهاد که اوج فداکاری در راه خداست، در مقایسه با این فریضه چنین توصیف میشود؛ زیرا امر به معروف و نهی از منکر، ضامن اجرای همه واجبات و جلوگیری از نابودی ارزشهاست. اگر این اصل زنده باشد، سایر واجبات نیز در جامعه زنده میماند.
وی افزود: حضرت علی(ع) همچنین تصریح میکنند که قوام و پایداری شریعت وابسته به اجرای این فریضه است. اگر جامعه نسبت به معروف بیتفاوت و در برابر منکر ساکت شود، اساس شریعت آسیب میبیند و به مرور زمان احکام الهی در عمل تعطیل میشود.
این کارشناس مذهبی تأکید کرد: از منظر امام علی(ع)، امر به معروف و نهی از منکر نه یک عمل حاشیهای، بلکه شریان حیاتی دین در بستر جامعه است.
از منظر امام علی(ع)، امر به معروف و نهی از منکر نه یک عمل حاشیهای، بلکه شریان حیاتی دین در بستر جامعه است.
خودسازی؛ نقطه آغاز اصلاح اجتماعی
حجتالاسلام سیرتی با اشاره به مراحل تحقق این فریضه اظهار داشت: امیرالمؤمنین(ع) پیش از هر چیز بر اصلاح فردی تأکید دارند. در نامه ۳۱ میفرمایند: «وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ تَکُنْ مِنْ أَهْلِهِ»؛ یعنی خودت اهل معروف باش تا بتوانی دیگران را به آن دعوت کنی.
وی ادامه داد: حضرت در خطبه ۱۰۵ نیز میفرمایند از منکرات دوری کن و سپس دیگران را از آن بازدار. این یعنی امر به معروف و نهی از منکر، از درون انسان آغاز میشود. کسی که خود گرفتار منکر است یا به معروف بیاعتناست، سخنش اثرگذار نخواهد بود.
امر به معروف و نهی از منکر، از درون انسان آغاز میشود. کسی که خود گرفتار منکر است یا به معروف بیاعتناست، سخنش اثرگذار نخواهد بود.
حجت الاسلام سیرتی افزود: وقتی فرد در عمل الگوی معروف باشد و از منکرات پرهیز کند، دعوت او از حالت شعار خارج میشود و به یک دعوت عملی و مؤثر تبدیل میشود. در چنین شرایطی، امر و نهی او در دلها مینشیند و زمینه تحول اجتماعی را فراهم میکند.
وی با اشاره به روشهای اجرای این فریضه گفت: امیرالمؤمنین(ع) به شیوههای مختلف اجرای آن اشاره دارند؛ از اقدام عملی تا تذکر زبانی، هر کدام متناسب با شرایط و میزان تأثیرگذاری. مهم آن است که بیتفاوتی جای خود را به مسئولیتپذیری بدهد.
نظارت بر مسئولان؛ شاخص سلامت حکومت
این کارشناس مذهبی در بخش دیگری از سخنان خود، سیره حکومتی امام علی(ع) را نمونه عینی اجرای امر به معروف و نهی از منکر دانست و گفت: وقتی حضرت کارگزاران خود را منصوب میکردند، آنان را بدون نظارت رها نمیکردند، بلکه با نامهها و دستورالعملهای دقیق، چارچوب عملکردشان را مشخص میکردند.
وی افزود: در نامه به مالک اشتر، امام علی(ع) بر انتخاب افراد شایسته، پاکدست و مردمی تأکید میکنند؛ افرادی که صدای محرومان را بشنوند، با فقرا همدل باشند و منافع عمومی را بر منافع شخصی ترجیح دهند.
در نامه به مالک اشتر، امام علی(ع) بر انتخاب افراد شایسته، پاکدست و مردمی تأکید میکنند؛ افرادی که صدای محرومان را بشنوند، با فقرا همدل باشند و منافع عمومی را بر منافع شخصی ترجیح دهند.
حجت الاسلام سیرتی با اشاره به ماجرای عثمان بن حنیف، والی بصره، اظهار داشت: وقتی به حضرت خبر رسید که او در مهمانی اشرافی شرکت کرده است؛ مجلسی که فقرا در آن حضور نداشتند و تنها ثروتمندان دعوت بودند، امام با لحنی هشدارآمیز او را مورد عتاب قرار دادند.
وی ادامه داد: حضرت حتی نسبت به لقمه حلال و پرهیز از موارد شبههناک حساس بودند و به کارگزار خود فرمودند تا زمانی که یقین به پاکی مالی نداری، از آن استفاده نکن. این نشان میدهد که در حکومت علوی، سلامت اخلاقی و اقتصادی مسئولان، یک اصل غیرقابل اغماض است.
عدالت اجتماعی؛ محور حکومت علوی
حجتالاسلام سیرتی با تأکید بر جایگاه عدالت در سیره امیرالمؤمنین(ع) گفت: یکی از مهمترین جلوههای امر به معروف در حکومت علوی، مبارزه با بیعدالتی، فقر و فاصله طبقاتی است.یکی از مهمترین جلوههای امر به معروف در حکومت علوی، مبارزه با بیعدالتی، فقر و فاصله طبقاتی است.
وی اظهار داشت: امام علی(ع) پس از پذیرش خلافت، صریحاً اعلام کردند که نسبت به بیتالمال بیتفاوت نخواهند بود. در یکی از خطبهها با قاطعیت میفرمایند به خدا سوگند اگر بیتالمال تاراجشده را بیابم، آن را بازمیگردانم؛ حتی اگر مهریه زنان شده یا با آن کنیز خریده باشند.
حجت الاسلام سیرتی تصریح کرد: این موضعگیری نشاندهنده عزم جدی امام برای بازگرداندن حقوق عمومی و برقراری عدالت اقتصادی است. حضرت تأکید میکنند که در عدالت، گشایش برای عموم مردم است؛ یعنی عدالت نهتنها یک اصل اخلاقی، بلکه راهکار توسعه و آرامش اجتماعی است.
وی خاطرنشان کرد: بازخوانی سخنان و سیره عملی امیرالمؤمنین(ع) نشان میدهد که امر به معروف و نهی از منکر، موتور محرک اصلاح فردی و اجتماعی، ضامن سلامت حکومت، حافظ بیتالمال و عامل استجابت دعاهاست. جامعهای که این اصل را زنده نگه دارد، از سلطه اشرار در امان میماند و در سایه عدالت و رحمت الهی به پیش خواهد رفت.
نظر شما