به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری شبستان، ماه مبارک رمضان برای ایرانیان تنها ماه روزهداری نیست؛ موسم احیای سنتهایی است که قرنها در تار و پود فرهنگ این سرزمین تنیده شدهاند. یکی از شاخصترین این آیینها «مناجاتخوانی» است؛ رسمی عبادی که در آن اذکار، ادعیه، ثنا و اشعار مذهبی با بهرهگیری از دستگاههای موسیقی ایرانی اجرا میشود و جلوهای آوایی از راز و نیاز با پروردگار را شکل میدهد.
در تعریف مناجاتخوانی، آن را نوعی نیایش آوایی میدانند؛ خواندن دعاها و اذکار در قالبی موسیقایی که حال و هوای معنوی ویژهای به مراسمهای مذهبی میبخشد. آنچه از دعای سحر تا اذان مغرب در دستگاههای موسیقی ایرانی خوانده میشود، در زمره این آیین قرار میگیرد؛ از «ربنا» و دعای سحر گرفته تا مجیر، جوشن کبیر و ابوحمزه ثمالی.
این سنت، پیشینهای طولانی در ایران دارد و تنها به ماه رمضان محدود نمیشود، اما در این ماه به اوج میرسد. مناجاتخوانی را میتوان تجلی هنرمندانه ایمان دانست؛ جایی که موسیقی نه برای طرب، بلکه برای تضرع و تقرب به کار گرفته میشود.
یکی از مشهورترین مناجاتهای پیش از افطار، «اَسماءُالحسنیٰ» است؛ عبارتی قرآنی که در سورههای مختلف از جمله اعراف، طه، حشر و اسراء آمده و بر «نامهای نیکوی خداوند» تأکید دارد. در آیه ۱۸۰ سوره اعراف تصریح شده است که خدا را با این نامها بخوانید.
این مناجات اغلب به صورت جمعخوانی و تواشیح اجرا میشود؛ گروهی از قاریان و مناجاتخوانان، صفات جمال و جلال الهی را همصدا زمزمه میکنند و فضایی سرشار از خشوع میآفرینند. در برخی روایات نیز اهلبیت(ع) به عنوان مصادیق اسماءالحسنی معرفی شدهاند و همین تفسیر، بُعدی ولایی به این نیایش میبخشد.
در میان نمونههای معاصر، دعای «ربنا» با صدای محمدرضا شجریان جایگاهی ویژه در حافظه جمعی ایرانیان دارد. این اثر که برگرفته از آیات قرآن کریم است، در دستگاه «راست» اجرا شده و با مرکبخوانی هنرمندانه به آواز افشاری، گوشه عراق (صبا) و عجم گذر میکند و دوباره به دستگاه اصلی بازمیگردد.
«ربنا» نهتنها نمونهای شاخص از تلفیق مهارت موسیقایی و معنویت است، بلکه به نمادی صوتی از لحظات پیش از افطار بدل شده؛ لحظاتی که سکوت سفرهها با طنین دعا شکسته میشود.
مناجاتخوانی در ایران، صرفاً یک اجرای هنری نیست؛ بخشی جداییناپذیر از فرهنگ شیعی است. این آیین در طول تاریخ، با روحیه جوانمردی و پهلوانی ایرانیان نیز درآمیخته و در بزنگاههای مختلف، وسیلهای برای توسل و اظهار ارادت به خاندان عصمت و طهارت بوده است.
تأثیر واقعه عاشورا و شخصیت حضرت امام حسین(ع) نیز در این سنت آشکار است. بسیاری از مناجاتها با یاد و نام سالار شهیدان همراهاند و حتی در اشعار رمضانی، ارجاع به کربلا و فرهنگ شهادت دیده میشود. این درهمتنیدگی نشان میدهد که آیینهای عبادی در ایران، لایههایی عمیق از تاریخ و اعتقاد را در خود جای دادهاند.
علاوه بر ادعیه مأثور عربی، مناجاتهای فارسی نیز جایگاهی مهم در شبهای رمضان دارند. اشعاری چون «یا خدا» با مضامین توبه، استغفار و طلب رحمت، به زبان دل مردم نزدیکترند و با تکرار عباراتی همچون «اجرنا من النار یا مجیر» حال و هوایی جمعی و تأثیرگذار میآفرینند.
این مناجاتها، آمیزهای از سادگی بیان و عمق معنا هستند؛ از اعتراف به غفلت و گناه تا امید به مغفرت و پناه آوردن به لطف الهی. در بسیاری از آنها، توسل به قرآن و عترت و یاد شهیدان کربلا نیز دیده میشود؛ نشانهای از پیوند ناگسستنی ایمان فردی و هویت جمعی.
با وجود تغییرات اجتماعی و رسانهای، مناجاتخوانی همچنان مخاطبان پرشماری دارد؛ چه در مساجد و هیئتها و چه از طریق رسانهها. این آیین، میراثی شنیداری است که نسل به نسل منتقل شده و در هر دوره، رنگ و بیانی تازه یافته اما جوهرهاش ثابت مانده است: گفتوگوی عاشقانه بنده با معبود.
رمضان که میرسد، این نوای راز و نیاز بار دیگر در کوچهها و خانهها جاری میشود؛ نوایی که نهتنها یادآور سنتی کهن، بلکه نشانگر استمرار فرهنگی است که ایمان و هنر را در کنار هم نشانده است.
نظر شما