خبرگزاری شبستان-خراسان جنوبی؛ زینب روحانی مقدم- به مناسبت ماه مبارک رمضان، ماه ضیافت الهی و موسم تربیت دلها، یکی از دغدغههای جدی خانوادهها و فعالان فرهنگی، چگونگی آشنا کردن نسل کودک و نوجوان با مفاهیم عمیق و سازنده این ماه پربرکت است.
رمضان برای بزرگسالان یادآور خاطرات سحرهای نورانی، سفرههای ساده اما صمیمی افطار، لحظات ناب دعا و انس با قرآن است؛ اما برای کودکان، این ماه میتواند سرآغاز تجربهای تازه، پرسشهایی نو و کنجکاویهایی شیرین درباره معنای گرسنگی، صبر، عبادت و همدلی باشد.
در این میان، اگر آموزش روزه و فلسفه آن با درک صحیح از روحیات کودکانه، زبان مناسب سن و پرهیز از سختگیریهای نابجا همراه نباشد، ممکن است بهجای ایجاد علاقه، ذهن کودک را با تصویر سختی و اجبار پیوند بزند.
از سوی دیگر، اگر خانوادهها، مدارس و مراکز فرهنگی با برنامهریزی صحیح و نگاهی تربیتی به استقبال این فرصت معنوی بروند، رمضان میتواند به مدرسهای بزرگ برای پرورش مهربانی، مسئولیتپذیری و تقویت اراده در کودکان تبدیل شود.
حجتالاسلام سیدحمید موسویاول، معاون فرهنگی ـ اخلاقی حوزههای علمیه خراسان جنوبی، در گفتوگویی تفصیلی با خبرنگار خبرگزاری شبستان، به تبیین شیوههای صحیح آموزش مفهوم روزه به کودکان و راهکارهای تشویق روزهاولیها پرداخت و تأکید کرد: اگر تجربه نخستین روزه با محبت، درک متقابل و توجه به توان جسمی و روحی کودک همراه باشد، میتواند به یکی از ماندگارترین و شیرینترین خاطرات دوران کودکی تبدیل شود. اگر تجربه نخستین روزه با محبت، درک متقابل و توجه به توان جسمی و روحی کودک همراه باشد، میتواند به یکی از ماندگارترین و شیرینترین خاطرات دوران کودکی تبدیل شود.
وی با بیان اینکه ماه مبارک رمضان فرصتی تربیتی برای خانوادهها و نهادهای فرهنگی است، اظهار داشت: نگاه ما به آموزش روزه باید نگاهی تربیتی، تدریجی و همراه با آرامش باشد؛ نه صرفاً تکلیفمحور و آمرانه.
آموزش روزه با زبان کودکانه؛ از مثالهای ملموس تا بازی و داستان
معاون فرهنگی حوزههای علمیه خراسان جنوبی در پاسخ به این پرسش که بهترین روش برای آموزش مفهوم روزه به کودکان چیست، گفت: آموزش زمانی بیشترین اثرگذاری را دارد که متناسب با سن کودک و بر پایه گفتوگو، تجربه عملی و الگوسازی شکل بگیرد. کودکان مفاهیم انتزاعی را بهسختی درک میکنند، بنابراین باید با زبان ساده و مثالهای عینی با آنان سخن گفت.
وی ادامه داد: برای نمونه میتوان از مثال تشنگی یک گیاه و نیاز آن به آب استفاده کرد و سپس به کودک توضیح داد همانگونه که ما به گیاه رسیدگی میکنیم، باید به روح و دل خودمان هم توجه داشته باشیم. روزه یکی از راههای مراقبت از روح است. استفاده از بازیهای نمایشی، نقاشی، قصهگویی و حتی اجرای نمایشهای کوتاه خانگی درباره صبر و مهربانی، به کودک کمک میکند مفهوم خویشتنداری را بهتر درک کند. استفاده از بازیهای نمایشی، نقاشی، قصهگویی و حتی اجرای نمایشهای کوتاه خانگی درباره صبر و مهربانی، به کودک کمک میکند مفهوم خویشتنداری را بهتر درک کند.
حجت الاسلام موسویاول تأکید کرد: فلسفه روزه تنها گرسنگی و تشنگی نیست بلکه تمرینی برای صبر، همدلی با نیازمندان، رشد معنوی و تقویت مسئولیتپذیری است. اگر این مفاهیم در فضایی آرام، صمیمی و بدون تهدید و ترساندن منتقل شود، کودک با رغبت بیشتری آن را میپذیرد و احساس امنیت و تعلق خواهد داشت.
تجربه نخستین روزه؛ تشویق آرام، نه اجبار
وی درباره نحوه برخورد با روزهاولیها نیز اظهار داشت: یکی از خطاهای رایج این است که کودک را ناگهان در معرض روزه کامل و طولانی قرار دهیم. در حالی که میتوان با روزههای نیمه، مانند روزه تا ظهر یا تا عصر، او را بهتدریج با این عبادت آشنا کرد.
معاون فرهنگی حوزههای علمیه خراسان جنوبی افزود: تشویق باید معنوی و آرام باشد، نه دستوری و همراه با فشار. اگر کودک احساس کند که مجبور به انجام کاری است، ممکن است اصل عبادت در ذهن او با سختی و اضطراب گره بخورد. اگر کودک احساس کند که مجبور به انجام کاری است، ممکن است اصل عبادت در ذهن او با سختی و اضطراب گره بخورد. اما اگر در کنار خانواده، در فضای شاد افطار، با دعاهای جمعی و تعریف و تمجید از صبرش روبهرو شود، روزه را تجربهای مثبت خواهد دید.
وی تصریح کرد: اگر کودک در طول روز دچار ضعف یا تشنگی شدید شد، والدین باید با محبت و احترام اجازه دهند روزه خود را باز کند و به او یادآوری کنند که تلاشش ارزشمند بوده است. مهم این است که حس شکست در او ایجاد نشود.
خانواده؛ نخستین و مؤثرترین الگوی تربیتی
حجت الاسلام موسویاول نقش خانواده را در ایجاد انگیزه برای روزهداری کودکان اساسی دانست و گفت: کودکان بیش از آنکه به توصیهها گوش دهند، رفتار والدین را الگو قرار میدهند. اگر پدر و مادر با آرامش، رضایت و نشاط روزه بگیرند و درباره معنویت ماه رمضان با شور و محبت سخن بگویند، این روحیه به کودک منتقل میشود.
وی افزود: تعریف خاطرات شیرین از رمضانهای گذشته، تشویقهای کلامی، در آغوش گرفتن کودک و قدردانی از تلاش او، تأثیری عمیق در شکلگیری نگرش مثبت دارد. تعریف خاطرات شیرین از رمضانهای گذشته، تشویقهای کلامی، در آغوش گرفتن کودک و قدردانی از تلاش او، تأثیری عمیق در شکلگیری نگرش مثبت دارد. همچنین شرکت دادن کودک در برنامههای افطاری، نماز جماعت و دورهمیهای خانوادگی، حس تعلق و مشارکت را در او تقویت میکند.
معاون فرهنگی حوزههای علمیه خراسان جنوبی تأکید کرد: مقایسه کودک با همسالان یا سرزنش او به دلیل ناتوانی جسمی، میتواند آثار منفی بر جای بگذارد. احترام به توان بدنی و انتخاب کودک، از اصول مهم تربیت دینی است.
برنامههای فرهنگی؛ پیوند آموزش با هنر و کار خیر
وی با اشاره به ظرفیت بالای برنامههای فرهنگی و هنری در انتقال مفاهیم رمضان گفت: برگزاری جلسات قصهگویی، نمایشهای عروسکی، کارگاههای نقاشی و شعر با موضوع رمضان، مسابقات فرهنگی ـ هنری و پخش انیمیشنهای متناسب با سن کودکان، میتواند درک آنان را از این ماه عمیقتر کند.
حجت الاسلام موسویاول ادامه داد: حتی میتوان برنامههای ساده آشپزی برای آمادهسازی افطار برگزار کرد تا کودکان احساس مشارکت کنند. همچنین مشارکت در فعالیتهای خیرخواهانه مانند تهیه بستههای حمایتی برای نیازمندان یا ساخت کارت تبریک برای خانوادههای کمبضاعت، فلسفه اجتماعی روزه را به شکلی ملموس به آنان نشان میدهد.
وی با تأکید بر نقش مدارس و مراکز فرهنگی افزود: برگزاری کارگاههای آموزشی درباره فواید معنوی و اخلاقی روزه، جلسات پرسش و پاسخ برای رفع ابهامات، مسابقات داستاننویسی و دعوت از الگوهای موفق برای سخن گفتن با دانشآموزان، میتواند فضای تربیتی ماه رمضان را در جامعه تقویت کند.
تعادل میان تربیت معنوی و سلامت جسمی کودکان
معاون فرهنگی حوزههای علمیه خراسان جنوبی با اشاره به ضرورت رعایت سلامت جسمی کودکان تصریح کرد: آموزش روزه باید تدریجی و متناسب با سن باشد و هیچگاه سلامت کودک قربانی تمرین نشود. به طور معمول کودکان زیر ۹ سال بهتر است با روزههای مقطعی یا نیمه آشنا شوند. آموزش روزه باید تدریجی و متناسب با سن باشد و هیچگاه سلامت کودک قربانی تمرین نشود. به طور معمول کودکان زیر ۹ سال بهتر است با روزههای مقطعی یا نیمه آشنا شوند.
وی گفت: توجه به تغذیه مناسب در وعده سحری و افطار، مصرف نوشیدنیهای سالم، خواب کافی و دقت به نشانههای ضعف جسمی ضروری است. والدین باید به کودک بیاموزند که روزه تنها گرسنه ماندن نیست، بلکه فرصتی برای تقویت اراده و رشد اخلاقی است.
حجت الاسلام موسویاول درباره تشویقهای مؤثر نیز خاطرنشان کرد: تشویقهای کلامی مانند «آفرین، تو امروز خیلی صبور بودی»، اهدای جوایز نمادین کوچک همچون مدال یا دفترچهای با عنوان «اولین رمضان من»، گرفتن عکس یادگاری پس از افطار یا سپردن انتخاب غذای افطاری به کودک، میتواند حس افتخار و انگیزه را در او تقویت کند. هدیههای معنوی مانند کتاب دعا یا داستانهای دینی نیز پیشنهاد میشود.
وی با اشاره به نقش داستانها و الگوهای دینی افزود: کودکان ارتباط عمیقی با قهرمانان برقرار میکنند. نقل حکایات ساده و امیدبخش از زندگی پیامبر اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) یا روایتهایی از کودکان شجاع و مهربان در تاریخ اسلام، حس شجاعت، همدلی و مسئولیتپذیری را در آنان تقویت میکند؛ البته این داستانها باید متناسب با سن کودک و به دور از تهدید و ترس بیان شود.
رمضان؛ مدرسهای برای مهربانی و رشد اخلاقی
معاون فرهنگی حوزههای علمیه خراسان جنوبی در با ارائه توصیههایی به والدینی که فرزندانشان نخستین تجربه روزه را پشت سر میگذارند، گفت: اولویت باید ایجاد تجربهای مثبت و شیرین باشد، نه اصرار بر روزه کامل برای کودکی که هنوز به سن تکلیف نرسیده است. اولویت باید ایجاد تجربهای مثبت و شیرین باشد، نه اصرار بر روزه کامل برای کودکی که هنوز به سن تکلیف نرسیده است. آماده کردن سحری و افطاری متنوع و پر انرژی، گفتوگو با کودک درباره احساساتش در طول روز و تحسین تلاش او، حتی اگر نتواند روزه را کامل به پایان برساند—بسیار مهم است.
وی تأکید کرد: میتوان نخستین روزه را با جشن خانوادگی کوچک، هدیهای معنوی یا ثبت عکس یادگاری به خاطرهای ماندگار تبدیل کرد. همچنین اجازه دادن به کودک برای تصمیمگیری درباره میزان روزهداری، حس مسئولیتپذیری و استقلال او را تقویت میکند.
حجت الاسلام موسویاول مهمترین پیام ماه مبارک رمضان برای کودکان را تمرین مهربانی، همدلی، صبر و مسئولیتپذیری دانست و گفت: اگر کودک بیاموزد بخشی از شادیها و داشتههای خود را با دیگران تقسیم کند و با خویشتنداری به انسانی بهتر تبدیل شود، روزه برای او نه یک وظیفه سخت، بلکه سفری زیبا، الهامبخش و سرشار از رشد معنوی خواهد بود.
نظر شما