به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، هر سال با فرارسیدن ماه مبارک رمضان، حالوهوای زندگی نیز دگرگون میشود. خیابانها آرامتر، شبها بیدارتر و دلها آمادهتر میشوند برای شنیدن سخنی که در هیاهوی روزمرگی کمتر مجال بروز یافته است. رمضان در فرهنگ اسلامی فصلی برای بازاندیشی، بازگشت و بازسازی است. ماهی که در آن، انسان علاوه بر اینکه از خوردن و آشامیدن امساک میکند، میکوشد فاصله خود را با حقیقت وجودیاش کمتر کند.
اگر رمضان، فصل رویش است، میوه این رویش کدام است؟ آیا تنها به تلاوت بیشتر و ختمهای پیدرپی قرآن بسنده میشود، یا قرار است در لایهای عمیقتر، تغییری در ساحت درونی انسان رخ دهد؟ در سنت دینی، این ماه را «ضیافتالله» نامیدهاند؛ ضیافتی که میهمان آن، دل انسان و سفرهاش، قرآن است. بسیاری از عالمان دین، رمضان را فرصتی برای آشتی دوباره با متن وحی میدانند؛ متنی که در طول سال، گاه تنها به تلاوتی گذرا محدود میشود، اما در این ماه، میتواند به محور اندیشه و عمل تبدیل شود. از همین منظر است که در روایات، از رمضان به عنوان «بهار قرآن» یاد شده؛ تعبیری که نشان میدهد این ماه، موسم شکفتن فهم و جان گرفتن دلها در سایه کلام الهی است.
اما پرسش اساسی آن است که حاصل این بهار چیست؟ اگر رمضان، فصل رویش است، میوه این رویش کدام است؟ آیا تنها به تلاوت بیشتر و ختمهای پیدرپی قرآن بسنده میشود، یا قرار است در لایهای عمیقتر، تغییری در ساحت درونی انسان رخ دهد؟ اینجاست که مفهوم «تقوا» بهعنوان یکی از پرتکرارترین و بنیادینترین واژگان قرآن، در کانون توجه قرار میگیرد؛ مفهومی که از نگاه بسیاری از مفسران، شاهکلید سعادت انسان معرفی شده است.
در چنین فضایی، بازخوانی نسبت میان رمضان، قرآن و تقوا، ضرورتی دوچندان پیدا میکند؛ نسبتی که میتواند معنای روزهداری را از سطح یک تکلیف شرعی، به سطح یک پروژه تربیتی و اخلاقی ارتقا دهد. حجتالاسلام سیدعلی آیتاللهی، استاد حوزه علمیه قم، در سخنانی با تکیه بر روایات و آیات قرآن، کوشیده است این پیوند سهگانه را تبیین کند و نشان دهد که چگونه «بهار قرآن» میتواند به ساختن «دژ تقوا» در جان انسان بینجامد؛ دژی که به تعبیر معصومان، پناهگاه امن آدمی در برابر لغزشها و آسیبهای زندگی است.
این استاد حوزه علمیه، با استناد به روایتی از اصول کافی به نقل از امام باقر(ع)، رمضان را «بهار قرآن» توصیف میکند؛ تعبیری که به گفته او، افقی فراتر از یک تشبیه ادبی ساده دارد.
او با اشاره به روایت «لکل شیء ربیع و ربیع القرآن شهر رمضان» توضیح میدهد: «هر چیزی بهاری دارد و بهار قرآن، ماه مبارک رمضان است. همانطور که در فصل بهار، درختان نو میشوند، سبز میشوند و عطر میگیرند، دلهای انسانها هم در این ماه نشاط پیدا میکند برای بهره بردن از قرآن.»
به تعبیر این استاد حوزه، این نشاط، همان آمادگی درونی برای تلاوت، قرائت و مهمتر از همه، تدبر در آیات الهی است؛ «ماه رمضان، ماه استفاده از قرآن است؛ ماه بهرهبرداری از این حبلالله المتین.»
بهار دلها، موسم بازگشت به متن
در نگاه این کارشناس حوزه دین، اگر طبیعت در بهار جان تازه میگیرد، جان انسان نیز در رمضان باید معطر به معارف قرآن شود. او یکی از «کلیدواژههای» اصلی قرآن را که در این ماه باید بیش از همیشه به آن توجه شود، «تقوا» میداند؛ واژهای که به گفته او، بیش از ۲۵۰ بار در قرآن تکرار شده و در دهها سوره مورد تأکید قرار گرفته است.در نگاه این کارشناس حوزه دین، اگر طبیعت در بهار جان تازه میگیرد، جان انسان نیز در رمضان باید معطر به معارف قرآن شود. او یکی از «کلیدواژههای» اصلی قرآن را که در این ماه باید بیش از همیشه به آن توجه شود، «تقوا» میداند؛ واژهای که به گفته او، بیش از ۲۵۰ بار در قرآن تکرار شده و در دهها سوره مورد تأکید قرار گرفته است.
آیتاللهی با طرح یک پرسش بنیادین میگوید: «همه ما از تقوا سخن میگوییم، اما تقوا یعنی چه؟» سپس با اشاره به آیه ۷۶ سوره آلعمران یادآور میشود که خداوند میفرماید: «ان الله یحب المتقین»؛ «خدا انسان با تقوا را دوست میدارد.»
او این تعبیر را نقطه اوج منزلت معنوی میداند و تأکید میکند: «خیلی مقام بلندی است که انسان به جایی برسد که خدا او را دوست داشته باشد. بنده وظیفه دارد خدا را دوست بدارد، اما اینکه خدا بندهای را به حبّ خود بگیرد، مقام کمی نیست.»
جایی که متقی هست، خدا همانجاست
او در ادامه به آیه «ان الله مع المتقین» اشاره میکند و میگوید: «خدا میفرماید تقوا پیشه کنید و بدانید خدا با متقین است. یک انسان با تقوا را هر جا پیدا کنید، خدا همانجاست؛ لطف خدا، رحمت خدا و مغفرت خدا در جایی است که تقوا باشد.» این تعبیر، در تحلیل او، تقوا را از یک مفهوم صرفاً فردی به شاخصی اجتماعی تبدیل میکند؛ معیاری برای سنجش کیفیت حضور الهی در یک جامعه.
از منظر این استاد حوزه، قرآن حتی تقوا را «بهترین زاد و توشه» معرفی میکند؛ چنانکه در آیه «فان خیر الزاد التقوی» آمده است. آیتاللهی با یادآوری گذرا بودن دنیا میگوید: «هیچکس در این دنیا ماندگار نیست. اینجا دار کوچ کردن است. اگر قرار است توشهای برداریم، بهترینش تقواست.»
تقوا؛ دژی شکستناپذیر
حجتالاسلام آیتاللهی برای تبیین معنای تقوا به سخنی از امام علی(ع) استناد میکند و آن را به زبان امروز بازخوانی میکند: «امیرالمؤمنین(ع) میفرماید تقوا دژ شکستناپذیر است. اگر این قلعه را برای خود حفظ کنید، عزیز میمانید و شکست نمیخورید. اما اگر به سمت فجور بروید، آن هم برای خودش دژی است، ولی دژ ذلت.»
«امیرالمؤمنین(ع) میفرماید تقوا دژ شکستناپذیر است. اگر این قلعه را برای خود حفظ کنید، عزیز میمانید و شکست نمیخورید. اما اگر به سمت فجور بروید، آن هم برای خودش دژی است، ولی دژ ذلت.»او در توضیح معنای عملی تقوا، آن را «مراقبت و محافظت» میداند؛ محافظت از آنچه گرانبهاترین سرمایه انسان است. با اشاره به تعبیر «الله الله» در نهجالبلاغه میگوید: «در زبان عربی وقتی میخواهند تأکید کنند، میگویند الله الله؛ یعنی خدا را، خدا را! مراقب باشید از چیزی که نزد شما از هر چیز گرامیتر و محبوبتر است.» و سپس پاسخ میدهد: «آن چیز، جان انسان است؛ این نفس و روحی که خدا به ما داده. هیچ چیز برای ما عزیزتر از جانمان نیست.»
رمضان؛ تمرین صیانت از جان
بر این اساس، تحلیل او از نسبت رمضان و تقوا، تحلیلی تربیتی است. روزه، تلاوت قرآن و تدبر در آیات، صرفاً اعمالی آیینی نیستند؛ تمرینی برای ساختن همان «دژ» درونیاند. اگر رمضان بهار قرآن است، میوه این بهار، تقواست؛ و تقوا، به تعبیر او، صیانت از جان در برابر هر آن چیزی است که آن را آسیب میزند.
در نهایت، سخنان آیتاللهی را میتوان دعوتی دانست به عبور از ظاهر مناسک و رسیدن به جوهر آنها؛ دعوتی به اینکه رمضان، فارغ از امساک از خوردن و آشامیدن، موسم بازسازی رابطه انسان با قرآن و بازتعریف نسبت او با تقوا باشد. بهاری که اگر در دل بنشیند، میتواند تا فصلهای بعدی زندگی نیز امتداد پیدا کند.
نظر شما