خبرگزاری شبستان - مرتضی شفیعی: بررسی تطبیقی ساختار نظامی ایران در دو مقطع پیش و پس از انقلاب اسلامی سال ۱۳۵۷، تصویری متفاوت از مفهوم «اقتدار دفاعی» ارائه میدهد. در دوران رژیم پهلوی، ارتش ایران از نظر حجم خریدهای تسلیحاتی و دسترسی به فناوریهای پیشرفته در زمره قدرتهای مهم منطقهای قرار داشت؛ اما این برتری ظاهری، بر بستری از وابستگی عمیق راهبردی و فنی به غرب استوار بود. ساختار دفاعی کشور در آن مقطع بیش از آنکه بر تولید بومی تکیه داشته باشد، بر پیوندهای امنیتی و نظامی با بلوک غرب تعریف میشد.
ارتش رژیم شاهنشاهی، بهشدت متکی به آموزش، مستشاری و پشتیبانی لجستیکی ایالات متحده آمریکا بود. عضویت ایران در پیمانهایی نظیر سنتو، جایگاه ژئوپلیتیکی کشور را در چارچوب راهبرد مهار شوروی تعریف میکرد. در نتیجه، دکترین نظامی، نظام فرماندهی و حتی چرخه تعمیر و نگهداری تجهیزات، وابستگی ساختاری به خارج داشت؛ بهگونهای که بدون حضور کارشناسان خارجی، بخشهایی از توان عملیاتی با اختلال مواجه میشد.
این وابستگی، اگرچه دسترسی به برخی از پیشرفتهترین جنگافزارهای روز را ممکن میساخت، اما استقلال تصمیمگیری راهبردی را محدود میکرد. ارتشی که بخش مهمی از زیرساخت فنی و اطلاعاتیاش بر حمایت خارجی بنا شده باشد، در بزنگاههای سیاسی و امنیتی، با شکنندگی مواجه خواهد شد. تحولات سالهای پایانی دهه ۱۳۵۰ نشان داد که قدرت سختافزاری، لزوماً به معنای انسجام نهادی و پایداری راهبردی نیست.
در مقابل، ساختار دفاعی نظام جمهوری اسلامی بر مبنای اصل «خودکفایی دفاعی» بازتعریف شد. شکلگیری نهادهایی مانند سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سرمایهگذاری گسترده در صنایع بومی موشکی، پهپادی و پدافندی، تلاشی برای کاهش وابستگی خارجی و مقاومسازی توان نظامی در برابر تحریمها بود. هرچند محدودیتهای فناورانه و فشارهای اقتصادی، مسیر توسعه را با چالشهایی همراه کرده، اما الگوی کنونی بیش از هر زمان بر تولید داخلی و انتقال دانش فنی استوار است.
مقایسه این دو دوره نشان میدهد که رویکرد پیش از انقلاب بر «برتری تجهیزاتی وارداتی» و رویکرد امروز بر «بازدارندگی مبتنی بر ظرفیت بومی» تأکید دارد. در دوره پهلوی، پیوند عمیق با غرب تضمینکننده امنیت تلقی میشد؛ حال آنکه در شرایط کنونی، استقلال دفاعی و توان نامتقارن بهعنوان ستون اصلی راهبرد امنیتی تعریف میشود. این دگرگونی، صرفاً تغییر در ابزار نیست، بلکه تحول در فلسفه امنیت ملی است.
ذکر این نکته نیز مهم است که اقتدار نظامی تنها با سنجش تعداد تجهیزات یا سطح فناوری قابل ارزیابی نیست؛ بلکه میزان استقلال عملیاتی، تابآوری در برابر فشار خارجی و انسجام نهادی نیز معیارهای تعیینکننده هستند. تجربه تاریخی ایران نشان میدهد که توازن میان دسترسی به فناوری پیشرفته و حفظ استقلال راهبردی، عاملی مهم در معماری دفاعی و نظامی کشور بوده است.
نظر شما