احیای کارکرد اجتماعی مسجد در مسیر بازگشت به هویت اسلامی

به گزارش خبرگزاری شبستان از فارس، در میان همه فضاهایی که یک جامعه برای زیست جمعی خود می‌سازد، برخی مکان‌ها علاوه بر کارکرد فیزیکی، حامل معنا، حافظه تاریخی و هویت فرهنگی‌اند. مسجد از همین جنس است؛ فضایی که در تجربه تاریخی مسلمانان، هم محل خلوت با خدا و هم میدان حضور اجتماعی بوده است. با این حال، تحولات زندگی معاصر باعث شده این پرسش جدی‌تر از گذشته مطرح شود که آیا مسجد امروز همچنان همان جایگاه چندوجهی و اثرگذار خود را حفظ کرده یا به بخشی محدود از کارکردهای پیشین تقلیل یافته است؟

نگاهی به تاریخ صدر اسلام نشان می‌دهد که مسجد مرکز تصمیم‌سازی، حل اختلاف، آموزش عمومی، سامان‌دهی امور اجتماعی و حتی مدیریت بحران به شمار می‌رفت. مردم برای طیفی گسترده از مسائل زندگی خود به مسجد رجوع می‌کردند و همین پیوند عمیق، آن را به کانون اعتماد و همبستگی اجتماعی بدل کرده بود. اکنون که جوامع با پیچیدگی‌های تازه‌ای در حوزه روابط انسانی، اقتصادی و فرهنگی روبه‌رو هستند، بحث احیای آن کارکردهای اجتماعی بار دیگر اهمیت یافته است.

بسیاری بر این باورند که مسجد می‌تواند دوباره به محل گفت‌وگو، همیاری، حل مسئله و شکل‌گیری حرکت‌های مردمی تبدیل شود؛ نقشی که هم با سنت اسلامی سازگار بوده و هم پاسخ‌گوی نیازهای امروز جامعه است.در چنین بستری، بازخوانی نقش مسجد فارغ از یک رجوع نوستالژیک به گذشته، تلاشی برای یافتن الگویی بومی و ریشه‌دار در تقویت مشارکت مردمی و سرمایه اجتماعی است. بسیاری بر این باورند که مسجد می‌تواند دوباره به محل گفت‌وگو، همیاری، حل مسئله و شکل‌گیری حرکت‌های مردمی تبدیل شود؛ نقشی که هم با سنت اسلامی سازگار بوده و هم پاسخ‌گوی نیازهای امروز جامعه است.

امروزه که بسیاری از نهادهای اجتماعی با پرسش کارآمدی و میزان اثرگذاری خود روبه‌رو هستند، مسجد دوباره به عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های هویت‌ساز جامعه اسلامی مورد توجه قرار گرفته است؛ آن هم به مثابه فضایی برای بازسازی پیوندهای اجتماعی، تقویت همبستگی و پاسخ به نیازهای روزمره مردم. این نگاه، تلاشی برای بازخوانی نقش تاریخی مسجد در زیست جمعی مسلمانان است؛ نقشی که در گذر زمان، در برخی لایه‌ها کمرنگ شده و اکنون بحث احیای آن جدی‌تر از گذشته مطرح می‌شود.

در همین چارچوب، حجت‌الاسلام گشول، امام جمعه اقلید، بر ضرورت بازگشت مسجد به جایگاه اصیل اجتماعی خود تأکید می‌کند؛ جایگاهی که به گفته او ریشه در تجربه صدر اسلام دارد. او با اشاره به کارکردهای چندگانه مسجد در آن دوران می‌گوید: «در زمان پیامبر اکرم(ص)، تمام امور مهم در مسجد انجام می‌شد؛ از حل اختلاف‌های خانوادگی گرفته تا عقد ازدواج و قضاوت. حتی اعلام صلح و جهاد نیز از مسجد صورت می‌گرفت.»

مسجد؛ فراتر از یک عبادتگاه

تحلیل این نگاه نشان می‌دهد که مسجد در الگوی اولیه خود، یک نهاد جامع اجتماعی بوده است؛ محلی که اعتماد عمومی در آن شکل می‌گرفت و مردم مسائل فردی و جمعی خود را در بستری مشترک پیگیری می‌کردند. به باور بسیاری از صاحب‌نظران، کاهش کارکردهای اجتماعی مسجد در دوره‌های بعد، بیش از آنکه ناشی از تغییر ماهیت آن باشد، حاصل تحول ساختارهای اداری و اجتماعی بوده است.

گشول با اشاره به همین ریشه تاریخی، بر بازگشت به «هویت اسلامی و اصیل مسجد» تأکید می‌کند و می‌گوید: «ما باید به آن نقطه‌ای برگردیم که مسجد محور زندگی اجتماعی باشد.» این تأکید، در واقع دعوت به بازتعریف نقش مسجد در شرایط امروز است؛ نقشی که می‌تواند مکمل نهادهای رسمی باشد و به تقویت سرمایه اجتماعی کمک کند.

در نگاه تحلیلی، مفهوم «مسجد تراز» که از سوی امام جمعه اقلید مطرح می‌شود، ناظر به پیوند میان معنویت و مسئولیت اجتماعی است. او در این باره توضیح می‌دهد: «مسجد تراز آن مسجدی است که محور معنویت، وحدت و تحول اجتماعی باشد.»مسجد تراز؛ محور معنویت و حل مسئله

در نگاه تحلیلی، مفهوم «مسجد تراز» که از سوی امام جمعه اقلید مطرح می‌شود، ناظر به پیوند میان معنویت و مسئولیت اجتماعی است. او در این باره توضیح می‌دهد: «مسجد تراز آن مسجدی است که محور معنویت، وحدت و تحول اجتماعی باشد.» این تعریف، مسجد را به فضایی زنده و پویا تبدیل می‌کند؛ جایی که علاوه بر محل عبادت، بستری برای همیاری اجتماعی است.

امام جمعه اقلید با طرح یک مصداق ملموس، کارکرد اجتماعی مسجد را چنین توصیف می‌کند: «همسایه مسجد اگر مشکل مالی دارد، باید امید داشته باشد که در مسجد مشکلش حل می‌شود.» این جمله، بیانگر انتظاری است که مسجد را به شبکه‌ای از حمایت مردمی و مشارکت اجتماعی پیوند می‌زند؛ مدلی که در آن، کمک‌رسانی و مسئولیت‌پذیری از دل ارتباطات محلی شکل می‌گیرد.

مشارکت مردم؛ پیشران احیای کارکرد مسجد

از منظر اجتماعی، احیای نقش مسجد بدون حضور فعال مردم و به‌ویژه نسل جوان ممکن نیست. تجربه‌های موفق نشان می‌دهد هرجا مسجد توانسته است بستر مشارکت واقعی را فراهم کند، به کانونی اثرگذار در حل مسائل محلی تبدیل شده است.

حجت‌الاسلام گشول نیز بر همین نکته دست می‌گذارد و می‌گوید: «با مشارکت مردم و جوانان، قدرت ملی و الهی و واقعی در مساجد می‌تواند رقم بخورد.» این نگاه، مسجد را یک نهاد مردمی می‌بیند که پویایی آن وابسته به حضور داوطلبانه و احساس تعلق اجتماعی است.

بازگشت به یک الگوی بومی

در مجموع، سخنان امام جمعه اقلید را می‌توان بخشی از یک گفتمان گسترده‌تر درباره بازسازی نهادهای اجتماعی بر پایه الگوهای بومی دانست. مسجد، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین نهادهای اجتماعی در جهان اسلام، ظرفیت آن را دارد که بار دیگر به حلقه اتصال معنویت و زندگی روزمره تبدیل شود.

احیای این کارکرد، نه به معنای تلاشی برای انطباق یک تجربه تاریخی با نیازهای امروز است؛ تجربه‌ای که اگر با شناخت شرایط معاصر همراه شود، می‌تواند مسجد را به مرکزی برای امید، همدلی و حل مسئله در سطح محلی بدل کند؛ همان افقی که امام جمعه اقلید از آن با عنوان بازگشت به هویت اصیل مسجد یاد می‌کند.