خبرگزاری شبستان ؛ آذربایجانغربی_فاطمه صمدزاده؛ مساجد، به عنوان قدیمیترین نهاد اجتماعی و مذهبی در فرهنگ اسلامی، در مقطع حساس انقلاب اسلامی ایران (دهه ۱۳۵۰ شمسی) از نقش سنتی خود به عنوان مرکز عبادت فراتر رفتند و به ستونهای اصلی سازماندهی، آگاهیبخشی و بسیج تودهای تبدیل شدند. این نقش به ویژه در استانهایی مانند آذربایجان غربی، که دارای بافت اجتماعی متمایزی بود، ابعاد ویژهای یافت.
مساجد اصلیترین مجرای انتقال اندیشههای امام خمینی (ره) به تودههای مردم بودند. سخنرانیهای روحانیون محلی و پخش نوارها و اعلامیهها، زنجیره ارتباطی محکم بین مردم و امام خمینی بودند. و روحانیون با بهرهگیری از آموزههای دینی، پایههای مشروعیت رژیم پهلوی را زیر سؤال برده و چارچوب فکری «اسلام انقلابی» را به عنوان تنها جایگزین ممکن معرفی کردند.
برای بررسی بیشتر «تفاوت مساجد قبل و دهه اول انقلاب آذربایجان غربی با مساجد بعد از انقلاب، و اینکه چرا مسجد دیگر کارکرد آن دوران را ندارد!؟»
با سعید عضدالدین ملکی، رییس بنیاد ایرانشناسی استان آذربایجان غربی، نویسنده و پژوهشگر حوزه تاریخ به گفتوگو نشستیم که از نظر مخاطبان میگذرد.
مساجد؛ پیش از انقلاب، مرکز اطلاعرسانی و رکن دین
سعیدعضدالدین ملکی، رییس بنیاد ایرانشناسی استان آذربایجانغربی و پژوهشگر حوزه تاریخ به خبرنگار شبستان در ارومیه گفت: مسجد از قبل انقلاب محل تجمع مردم، مرکزی برای اطلاع رسانی و پخش اخبار مهم بود و نقش ویژه ای را از زمانهای گذشته تا حال داشته است و در دین مقدس اسلام در این مکان مردم را به مناسبتهای مختلف فرا می خواند و به همین خاطر دین اسلام در میان ادیان دیگر برجستگی خاصی دارد و در همین اجتماعات، رهبران دینی فرصت را مغتنم می شمرند و در مناسبت های مختلف راهنمایی های لازم را به اطلاع عموم میرسانند.
نقش سرنوشتساز مساجد در جریان انقلاب اسلامی
وی افزود: پس از آن نیز در بسیاری از کشورهای اسلامی مساجد از جهت پخش خبرهای مربوط به جنبشهای مردم و نهضت اسلامی نقش چشمگیری دارند و در جریان انقلاب اسلامی با تأکیدات امام خمینی(ره) بر حضور فعال در مساجد، این مکان سرنوشت ساز شد و روحانیت مبارز در سنگر محراب و منبر به تعیین تفکر سیاسی اسلام و نشر اهداف نهضت و افشاگری علیه رژیم شاه پرداختند و با بازگو کردن بیانیه ها و اعلام ها و سخنان امام خمینی آگاهی مردم را درباره آرمانهای اسلامی و فجایع رژیم شاه رشد و تعمیق می بخشیدند.
ملکی ادامه داد: مساجد در سراسر ایران در طول مبارزات و فعالیتهای انقلابی به کلیه مبارزان و انقلابیون که هرلحظه در معرض تهدیدات ساراک بودند امکان می داد در پناه خانه خدا به فعالیتهای خود تداوم دهند و به این خاطر مساجد در سراسر کشور عمده ترین پایگاه های انقلاب بودند و در بسیج مردم علیه رژیم شاه نقش تاثیر گذاری داشتند.
وی گفت: در ارومیه آیت الله قریشی در مسجد اعظم، آیت الله فوزی در مسجد لطفعلی خان، حجت الاسلام حبیب مقدس در مسجد حاج ابوطالب، حجت الاسلام قدسی در مسجد خطیب حجت الاسلام والمسلمین سید حمزه موسوی عجب شیری شیشوان در مسجد جنرال، میرزا محمد علی مولودی در مسجد میرزا علی، محمد علی صاحب الزمانی در مسجد علی آقا اشرف، حاج غلامرضا صاحب الزمانی در مسجد حاج عباس و... به اقامه نماز و تدریس می پرداختند.
ملکی افزود: مسجد اعظم ارومیه که به آن مسجد «بازارباش» هم میگفتند در تاریخ ۱۳۹۲ هجری قمری برابر با ۱۳۵۱ شمسی به اهتمام مسلمانان تجدید بنا و مسمی به مسجد اعظم گردید. این مسجد که محور فعالیت های مذهبی شهر بود، ابتدا زیر نظر میرزا علی عسگرآبادی از روحانیون با نفوذ ارومیه اداره بود و در اواسط ۱۳۳۰ و بعد از فوت او آیت الله سید علی اکبر قریشی تولیت این مسجد را عهده دار شد و از آن تاریخ تاکنون امامت این مسجد را بر عهده دارد. این مسجد، به خاطر مرکزیت مذهبی به عنوان مرکز انقلاب در ارومیه مطرح بود. به عبارت دیگر، نام مسجد اعظم با تاریخ انقلاب اسلامی پیوندی عمیق دارد و به نوعی می توان این مسجد را پایگاه انقلاب در ارومیه دانست که اغلب سخنرانی های سیاسی هم در این مسجد ایراد می شد و به خصوص حجت الاسلام والمسلمین حسنی از سخنرانان برجسته این مسجد بود.
وی گفت: مسجد جامع ارومیه نیز یکی از قدیمی ترین مساجد حال حاضر است و این مسجد در وسط بازار قدیمی شهر قرار دارد و جزء اصلی بافت قدیمی به حساب می آید.
رییس بنیاد ایرانشناسی استان آذربایجان غربی گفت: مسجد دادخواه یکی دیگر از مساجدی است که در طول نهضت اسلامی امام خمینی فعال بود در این مسجد فعالان انقلابی چون مرحوم محمدباوندپور و شهید باباساعی حضور داشتند و در این مسجد شهید باوندپور فعالیت خیلی پررنگی داشت و هر روز صبح زود به منازل افراد می رفت و آنان را به نماز می خواند و در اثر دعوت او شهید باباساعی نیز به این مسجد می آمد و به تدریس قرآن می پرداخت و در اثر فعالیت های مرحوم شهید باوندپور و شهید ساعی این مسحد را به یکی از مساجد فعال در آگاهی بخشی به جوانان ارومیه تبدیل شد.
وی افزود: مسجد میرحسین آقا نیز یکی از مساجد قدیمی ارومیه می باشد که در طول نهضت اسلامی امام خمینی (ره) به خاطر حضور آیت الله سیدمحمدامین رضوی، از معروفیت خاصی برخوردار بود. در حالی که اون توانسته بود با تدریس منحصر به فرد خود، شاگردان خاصی را با مشی سیاسی تربیت نماید که هرکدام از آن ها در طول نهضت اسلامی فعال بودند و یعد از عزیمت آیت الله رضوی از ارومیه، یکی دیگر از روحانیون جوان و انقلابی به نام حجت الاسلام ناصحی فرد، تدریس در این مسجد را تداوم داد و از دیگر برنامه های این مسجد، راه اندازی کتابخانه بود که تحت پوشش آن کتاب های ممنوعه به خصوص از کتابفروشی ولایت که توسط حسین حقانی دایر شده بود تهیه و برای مطالعه به جوانان داده می شد.
ملکی با اشاره به اینکه مسجد جارچی باشی نیز یکی دیگر از مساجد تاثیرگذار ارومیه در انقلاب اسلامی بوده، گفت: مسجد جارچی باشی از دیگر مساجد ارومیه بود که حجت الاسلام و المسلمین رضا ناصحی در آن نماز امام جماعت بود و با توجه به اینکه از روحانیون جوان و فعال سیاسی ارومیه بود مسجد فوق را به صورت یکی از پایگاه های فعال ارومیه در آورده بود و پس از خروج تبعید گونه آیت الله رضوی. ارومیه حجت الاسلام والمسلمین ناصحی فرد هم زمان با این مسجد در مسجد آقا سید حسین نیز به اقامه نماز جماعت و تدریس تفسیر می پرداخت.
وی گفت: مسجد جنرال مسجد نیز در طول انقلاب اسلامی تاثیرگذار بوده و در طول نهضت اسلامی امام خمینی امامت نماز این مسجد بر عهده حجت الاسلام والمسلمین سید حمزه صدیق شیشوان معروف به «عجب شیری» بود که به نوشته ساواک از روحانیون طرفدار حکومت روحانیون و مخالف لوایح ششگانه بود. چنان که در اغلب فعالیتهای سیاسی جمعی روحانیون حضوری فعال داشت و به تبع آن مسجد محل اقامه نماز او به صورت یکی از پایگاهای انقلاب در آمده بود.
پژوهشگر حوزه تاریخ ارومیه ادامه داد: مسجد میدان ارومیه نیز قبل از انقلاب یکی از کانون ها و مراکز مهم سیاسی ارومیه بود و در آن مسجد «حامد کوتانساز» جلسات شرح و تفسیر نهج البلاغه برگزار می کرد و تحت پوشش آن جلسات به مبارزه با رژیم پهلوی می پرداخت. حامد کونانساز از انقلابیون برجسته ارومیه بود که با برگزاری جلسات مذهبی، تعداد زیادی از جوانان را در آن مسجد جمع می کرد که اتفاقاً در اثر تلاش های او مجموعه ای از نیروهای انقلابی تربیت شدند که هر کدام پس از پیروزی انقلاب اسلامی عهده دار مسئولیت های سیاسی - نظامی شدند.
ملکی مسجد لطفعلی خان را نیز یکی دیگر از مساجد مهم این شهر عنوان و گفت: این مسجد نیز از دیگر مساجد برجسته ارومیه است که به خاطر سخنرانیهای سخنرانان برجسته از مراکز انقلایی ارومیه محسوب میشود.
وی افزود: از سخنرانان برجسته انقلابی در این مسجد می توان به سخنرانی های سید اصغر ناظم زاده غلامحسین کرباسچی و اشاره کرد که در ۱۳۵۷ شمسی و از فعالان این مسجد نیز میتوان به شهید بابا ساعی اشاره کرد که جلسات عقیدتی برگزار می کرد و به تدریس نهج البلاغه می پرداخت و این جلسات از ۱۳۵۲ش شروع شد و تا دوران انقلاب اسلامی تدام داشت.
ملکی بیان کرد: مسجد شیرلر «چهارده معصوم» نیز یکی از مساجد فعال در انقلاب اسلامی در ارومیه بود و مرحوم باوندپور یکی از فعالان این مسجد اعتقاد دارد که با حضور در این مسجد با مبانی انقلاب اسلامی آشنا شد و اجتماع تجربی از فعالان انقلابی از طیف جوانان در این مسجد شکل گرفته بود.
وی گفت: در دوران پیش از انقلاب و سالهای ابتدایی پس از آن، مسجد مرکز همه فعالیتهای اجتماعی و سیاسی مردم بود و ارومیه و شهرهای مختلف استان آذربایجان غربی از این قاعده مسثنی نبود و در دهههای 30 و ۴۰ و ۵۰، جلسات مذهبی و سخنرانیهای انقلابی در برخی از مساجد مهم و تاثیرگذار برگزار میشد، مسجد و این مکان ها با مدیریت و رهنمود های روحانیون به عنوان پایگاه مردمی جایگاهی برای سازماندهی اعتراضها علیه رژیم پهلوی بود.
ملکی تاکید کرد: مسجدها در بحرانها «مانند جنگ تحمیلی» محل جمعآوری نیرو برای اعزام به جبهه های حق علیه باطل، کمک مردمی و تدارک پشتیبانی جبههها مورد استفاده قرار می گرفت و طوری که همه قشرها از زن و مرد، پیر و جوان در مسجد احساس نقش و مسئولیت میکردند و مسجد نه فقط محل عبادت، بلکه محل «انس»، «مشورت»، «آموزش» و «حل مسائل مردم» بود و مردم در هر محله، مسجد خود را به منزله قلب تپندهاش میدید.
نظر شما