حجت الاسلام دکتر «علیرضا رستگاران»، مدیر سرویسهای خطی معاونت فضای مجازی سازمان صدا و سیما در گفتگو با خبرنگار فرهنگ و اجتماع خبرگزاری شبستان در پاسخ به این سوال که چرا موضوع مهدویت و منجیگرایی در سینمای ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته، در حالی که در سینمای غرب و هالیوود حضوری پررنگ دارد؟، اظهار کرد: این موضوع را باید از چند زاویه بررسی کرد. نخست، تفاوت بستر فرهنگی و روایی است. در غرب، بهویژه در هالیوود، ژانرهای آخرالزمانی و منجیمحور ریشه عمیقی در سنتهای یهودی و مسیحی دارند. این ادیان از ابتدا در آموزههای خود به بازگشت منجی اشاره کردهاند و مخاطب غربی با این مفهوم آشناست و آن را میپذیرد. در روایتهای غربی، مفاهیمی مانند خیر و شر، نجات بشر، گناه و رستگاری بسیار پررنگ هستند؛ چه در سینما و چه در ادبیات داستانی. اما در ایران و به طور خاص در جهان اسلام و پس از انقلاب اسلامی، مهدویت موضوعی قدسی، دینی و بسیار عمیق است. همین عمق و قداست باعث میشود پرداخت مستقیم به آن در قالب آثار تصویری با احتیاط فراوان همراه باشد.
ممیزی و قداست، شمشیر دولبه تولید آثار دینی و مهدوی
حجت الاسلام رستگاران با بیان اینکه یکی از دلایل مهم، کمرنگ بودن منجی گرایی در سریال های ما نگرانی از تقدسزدایی است، تصریح کرد: تجربههایی هم داشتهایم که پرداخت به موضوعات مهدوی در برخی فیلمها و سریالها با واکنش و اعتراض بخشهایی از جامعه مواجه شده و این نگرانی را تقویت کرده که شاید قداست موضوع خدشهدار شود. همین مسئله باعث میشود فیلمسازان با احتیاط یا حتی پرهیز به سراغ این مضامین بروند.
مدیر سرویس های خطی معاومنت فضای مجازی سازمان صدا و سیما گفت: در ایران، به دلیل احترام و حساسیت بالای مذهبی نسبت به ائمه اطهار و به طور خاص امام زمان (عج)، و حتی نسبت به حضرت عیسی (ع) و دیگر اولیای دینی، محدودیتهای شرعی و سیاسی در تصویرسازی وجود دارد. نمایش چهره، یا حتی روایت نمادین از زندگی منجی، میتواند با نقدهای جدی و برخوردهای سلبی در ممیزیها مواجه شود. در مقابل، در هالیوود آزادی تخیل بسیار گستردهتر است. آنها با الهام از ریشههای مذهبی خود، منجی را گاه در قالب یک انسان کاملاً معمولی، با خطا و حتی گناه، به تصویر میکشند، بدون اینکه این موضوع الزاماً با واکنشهای جدی یا ممیزی سختگیرانه روبهرو شود.
در غرب، مفهوم منجی اغلب سمبلیک و فلسفی است
وی در پاسخ به این سوال که آیا تفاوت نگاه فلسفی و اسطورهای هم در این مسئله مؤثر است؟ گفت: قطعاً، در غرب، مفهوم منجی اغلب سمبلیک و فلسفی است؛ نمادی از رستگاری انسان در برابر پوچی و بحران. اما در ایران و بهویژه در اندیشه شیعی، مهدویت یک باور اعتقادی زنده و واقعی است، نه یک استعاره یا نماد. همین تفاوت باعث میشود نتوان بهسادگی و با زبان نمادین به آن پرداخت. فیلمسازی که وارد این حوزه میشود، ناچار است قداست، دقتهای عقیدتی و حساسیتهای مذهبی جامعه را کاملاً رعایت کند. به همین دلیل، آزادی هنری در این زمینه محدودتر است و هر کسی نمیتواند بدون تسلط عمیق بر ابعاد موضوع وارد این عرصه شود.
حجت الاسلام رستگاران با اشاره به نقش سیاستهای فرهنگی و سینمایی کشور در این مساله، اظهار کرد: بعد از انقلاب اسلامی، موضوع مهدویت اهمیت ویژهای پیدا کرد. هرچند پیش از انقلاب هم این باور در جامعه شیعی ایران وجود داشت، اما پس از انقلاب، تأکیدهای پژوهشی و نهادی بیشتری شکل گرفت و مؤسسات متعددی در این حوزه فعال شدند. با این حال، زیرساخت آموزشی و هنری کافی برای پرداخت هنرمندانه به این موضوع فراهم نشد.
عدم آموزش مشخصی درباره چگونگی روایت سینمایی مهدویت و منجیگرایی در ایران
مدیر سرویس های خطی معاومنت فضای مجازی سازمان صدا و سیما افزود: در عمل، فیلمسازان ما چه در دانشگاهها و چه بهصورت تجربی ـ آموزش مشخصی درباره چگونگی روایت سینمایی مهدویت و منجیگرایی دریافت نکردهاند. نتیجه این شده که اگر هم آثاری تولید میشود، گاه به شعارزدگی یا پرداختهای گلدرشت دچار میشود. در مقابل، در هالیوود نظام استودیویی بر پایه الگوهای اسطورهای بنا شده و تقریباً تمام داستانهای قهرمانمحور آنها رنگ و بوی منجیگرایی دارد؛ قهرمانی که از ابتدا تا انتها مسیر نجات را طی میکند.
مهدویت اساساً مفهومی آیندهمحور است/ در سینمای ایران کمتر به آینده پرداختهایم
وی اظهار کرد: یکی از ضعفهای جدی ما کمبود ژانرهای علمی– تخیلی، فانتزی و آیندهنگر است. مهدویت اساساً مفهومی آیندهمحور است، اما ما در سینمای ایران کمتر به آینده پرداختهایم و سرمایهگذاری جدی در این ژانرها صورت نگرفته است. در نتیجه، بستر مناسبی برای پرداخت سمبلیک و غیرمستقیم به منجیگرایی فراهم نشده است. همه این عوامل دست به دست هم دادهاند تا شاهد آثار اندک یا بعضاً سطحی در این حوزه باشیم؛ آثاری که اگر بدون دقت ساخته شوند، نه تنها موفق نیستند، بلکه ممکن است به اصل موضوع آسیب بزنند.
مدیر سرویس های خطی معاونت فضای مجازی سازمان صدا و سیما با اشاره به پیشنهاد راهکارهایی برای بهبود این وضعیت تصریح کرد: به نظر من، راهکار اصلی به بازنگری در سیاستهای فرهنگی بازمیگردد. باید بپذیریم که محدودیتهایی وجود دارد، اما در عین حال لازم است انتظارات خود را با توجه به رشد سواد رسانهای و بصری مخاطب امروز به روزرسانی کنیم. فضای مجازی شرایط را تغییر داده و سیاستهای گذشته نیازمند تعدیل و بازنگری هستند.
وی خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، باید در حوزه آموزش،سرمایهگذاری جدیتری انجام دهیم؛ چه در دانشگاهها و چه در دورههای تخصصی، تا ترس و واهمه ورود به این حوزه بهتدریج از بین برود. اگر فضا کمی بازتر شود و آموزشها فراگیرتر و عمیقتر باشند، میتوان امیدوار بود که در آینده، با زبانی متناسب با فرهنگ دینی و ایرانی–اسلامی، شاهد شکلگیری آثار ارزشمند در حوزه مهدویت و منجیگرایی باشیم؛ نه تقلید صرف از غرب، بلکه مسیری بومی و اصیل.
نظر شما